İçindekiler
5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu’nda her suçun kanunda tanımlanmış bir temel şekli vardır. Suçların temel şekli yanında suçun işleniş biçimi, kullanılan araçlar, mağdurun sıfatı veya failin amacı gibi cezanın artırılmasına veya azaltılmasına neden olan durumlara suçun nitelikli halleri denmektedir. Örneğin; kasten bir insanı öldürmek, suçun temel şekli iken kasten öldürmenin tasarlanarak (m. 82/1-a) ya da canavarca hisle veya eziyet çektirerek (TCK m.82/1-b) işlenmesi suçun nitelikli hali olarak düzlenmiştir. Kasten öldürme suçunun temel hainin cezası müebbet hapis cezası iken nitelikli hallerinin cezası ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasıdır. Dikkat edilirse suçun hem temel hem de nitelikli hallerinde hukuki vasıf olan öldürme aynı kalmakla birlikte kasten öldürme suçunun örneği verilen nitelikli hallerinde manevi unsurlarında yoğunlaşma söz konusudur.
A-Nitelikli Hal Kavramı
Türk Ceza Hukuku sisteminde suçun nitelikli hallerine ilişkin açık bir tanım yapılmamıştır. Suçların nitelikli halleri genel olarak; suçun hukuki vasfını değiştirmemek kaydıyla, suçun temel şeklinde yer alan bazı unsurlara eklenen ve sonuç olarak cezayı artıran veya azaltan özel sebepler olarak tanımlanmaktadır. Nitelikli haller her zaman temel cezanın artırılması sonucu doğurmaz, bazı hallerde temel cezadan indirim yapılmasına olanak sağlayan nitelikli haller de mevcuttur.
1-Ağırlaştırıcı Nitelikli Haller: Suçun daha tehlikeli veya haksızlık içeriği yüksek bir şekilde işlenmesidir (Örn: Hırsızlığın gece vakti işlenmesi).
2-Hafifletici Nitelikli Haller: Suçun haksızlık içeriğini azaltan veya failin kusurunu hafifleten hallerdir (Örn: Kasten yaralamanın haksız tahrik altında işlenmesi).
B-Suçun Nitelikli Hallerinin Özellikleri
Taksirle işlenen suçlarda kast bulunmadığından, genel olarak taksirli suçlarda suçun nitelikli hali oluşmaz. Suçun nitelikli halleri suç fiilinden, suçta kullanılan araçlardan, suçun işlendiği zaman diliminden, failin sıfatından, mağdurun sıfatından, suçun konusundan ya da suçun manevi unsurlarından kaynaklanabilir.
1-Failin Sıfatına Bağlı Haller : Bazı suçların belirli kişiler tarafından işlenmesi daha ağır cezayı gerektirir. Örneğin; resmi belgede sahtecilik suçunun bir kamu görevlisi tarafından görevi gereği işlenmesi (TCK m. 204/2).
2-Mağdurun Sıfatına Bağlı Haller: Mağdurun savunmasız olması veya toplumdaki konumu ceza artırım nedenidir. Örneğin; kasten öldürme suçunun çocuğa, hamile kadına veya kamu görevlisine karşı işlenmesi (TCK m. 82).
3-İşleniş Biçimine (Tarzına) Bağlı Haller: Suçun işlenişindeki vahşet veya hileli yöntemler bu gruba girer. Örneğin; kasten öldürmenin “canavarca hisle veya eziyet çektirerek” işlenmesi ya da hırsızlık suçunun bina içinde veya muhafaza altına alınmış eşya hakkında işlenmesi.
4-Kullanılan Araçlara Bağlı Haller: Suçun işlenmesini kolaylaştıran veya mağdurun direncini kıran araçlar dikkate alınır. Örneğin; kasten yaralamanın silahla işlenmesi (TCK m. 86/3-e).
C-Nitelikli Hallerin Uygulanma Kuralları
Nitelikli hallerin ceza tayininde nasıl dikkate alınacağı TCK m. 61’de belirtilen sıraya göre yapılır. Hakim önce suçun temel şekli için öngörülen alt ve üst sınır arasında bir ceza belirler. Önce suçun unsuru sayılan nitelikli haller (artırımlar), sonra hafifletici nedenler (indirimler) uygulanır. Fail, suçun nitelikli halinin varlığı konusunda kaçınılmaz bir hataya düşerse, bu hatasından yararlanır (TCK m. 30). Örneğin; gece vakti olduğunu bilmeden hırsızlık yapan fail hakkında gece artırımı uygulanmayabilir.
D-Nitelikli Haller ile İlgili Önemli Ayırımlar
Nitelikli haller, genellikle “Etkin Pişmanlık” veya “Meşru Savunma” gibi genel ceza hukuku kurumlarıyla karıştırılmamalıdır. Nitelikli haller doğrudan suç tipinin içinde (ilgili kanun maddesinin fıkralarında) yer alırken; haksız tahrik gibi kurumlar genel hükümler kısmında yer alır. •Görünüşte Nitelikli Haller: Bazı durumlarda bir suçun nitelikli hali, aslında başka bir suçun temel şeklini oluşturabilir. Bu durumda “normların yarışı” kuralları çerçevesinde en ağır cezayı gerektiren hüküm uygulanır.
E-Uygulamadan Örneklerle Tablo (TCK Örnekleri)
| Suç Tipi | Temel Hal | Nitelikli Hal (Ağırlaştırıcı) |
| Öldürme | Müebbet Hapis | Tasarlayarak veya Altsoy/Üstsoya karşı (Ağırlaştırılmış Müebbet) |
| Yaralama | 1 yıldan 3 yıla kadar | Silahla veya Kemik Kırılmasına Neden Olma (Yarı oranında artırım) |
| Hırsızlık | 1 yıldan 3 yıla kadar | Gece vakti işlenmesi (Yarı oranında artırım) |
| Yağma | 6 yıldan 10 yıla kadar | Birden fazla kişiyle veya Yol kesmek suretiyle (10 yıldan 15 yıla kadar) |
F-Suçların Nitelikli Halleri Hakkında Verilmiş Olan Yargıtay Kararları
1-Suçun Nitelikli Halinin İşlenmesi Halinde Suçun Uzlaşmaya Tabi Olup Olmadığı Hakkında
<<<…Suçun uzlaşma kapsamında kalıp kalmadığı hususunda, suçun nitelikli halleri yönünden ayrım yapan bir hüküm bulmaması nedeniyle; suçun uzlaşma kapsamı içinde kalıp kalmadığı suçun nitelikli halleri için mustakil ceza öngörülüp öngörülmediği nazara alınmaksızın suçun nitelikli halinin düzenlendiği maddede de bu maddelerde de öngörülen ceza miktarı dikkate alınarak saptanmalıdır. Aksi durum bazı kurumların ve kuralların suçun nitelikli hallerinin mustakil ceza öngördükleri yönünde uygulanması, cezanın artırılmasının esasının benimsendiği haller için ise tatbik edilmemesi sonucunu yaratır. Mahiyeti ve niteliği açısından fark bulunmayan suçun nitelikli halleri ve ağırlaştırılmış halleri yönünden ayrım yapılması yasal düzenlemeye aykırıdır ve suçun nitelikli halleri ve ağırlaştırılmış halleri açısından eşitsizlik yaratacak sonuçlar doğurur.
Suça sürüklenen çocuklar hakkında uygulanması istenen ve suçun nitelikli halinin düzenlendiği maddelerin “TCK’nın 116/son, 119/1-c” fıkralarında öngörülen hapis cezasının üst sınırı 3 yıl hapis cezasından fazladır. Bu yön itibariyle suçun nitelikli halinin gerçekleşmiş olması ve ceza miktarının 3 yıl hapis cezasından fazla oluşu dikkate alındığında, suça sürüklenen çocuklar yönünden uzlaşma kapsamının dışında kaldığı anlaşılmaktadır….>>> (Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/11898 E. – 2018/11656 K. Sayılı kararı) https://karararama.yargitay.gov.tr/#
2-Suçun Nitelikli Halinin İşlenmesi Durumunda Görevli Mahkemenin Belirlenmesi
<<<…5237 sayılı yasanın cezanın belirlenmesi başlığını taşıyan 61/4 fıkrasında bir suçun temel şekline nazaran daha ağır veya daha az cezayı gerektiren birden fazla nitelikli hallerin gerçekleşmesi durumunda; temel cezada önce arttırım sonra indirim yapılır. Denilmesine mütakip TCK 66/3 fıkrasında dava zamanaşımının belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibariyle suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de gözönünde bulundurulur hükmü öngörülmüştür. 5235 sayılı yasanın 14. maddesinde mahkemelerin görevlerinin belirlenmesinde ağırlatıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur hükmü bulunmaktadır. Bu hükme göre mahkemelerin görevlerinin saptanmasında suçun nitelikli hallerinin nazara alınması gerekmektedir…>>> (Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2016/7836 E. – 2017/14281 K. Sayılı Kararı)
3-Suçun Nitelikli Halinin İşlenmesi Halinde Zincirleme Suç Hükümlerinin Uygulanma Şekli
<<<…Zincirleme suç hükümlerinin nasıl uygulanacağı, Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 21/05/2013 gün, 2012/13-1543 Esas, 2013/257 Karar sayılı kararında belirtilmiştir. Buna göre; “Bir suçun zincirleme biçimde işlendiğinin kabulü halinde, faile her bir suç için ayrı ayrı ceza verilmeyecek, tek bir ceza verilip bu ceza üzerinden TCK’nun 43/1. maddesi gereğince artırım yapılacaktır. Failin işlediği suçlar aynı nitelikte ise, örneğin her biri suçun basit veya nitelikli hali ise burada ceza bu basit veya nitelikli hal üzerinden belirlenecektir. Failin işlediği suçlardan bir kısmı suçun basit, bir kısmı da nitelikli hali ise, nitelikli hal daha fazla ceza verilmesini gerektiren bir nitelikli hal ise ceza bunun üzerinden belirlenmeli, ancak nitelikli hal suçun basit şekline göre daha az ceza verilmesini gerektiren bir nitelikli hal ise ceza suçun basit şekli üzerinden belirlenmelidir. Suçlardan birinin tamamlanmış, diğerinin teşebbüs aşamasında kalması durumunda, şayet suçlar aynı nitelikte ise, örneğin ikisi de suçun basit şekli ise tamamlanmış suçtan hüküm kurulmalıdır. Tamamlanmış olan eylem suçun basit halini, teşebbüs aşamasında kalmış eylem ise suçun nitelikli halini oluşturuyorsa, bu durumda her bir suç için ayrı ayrı uygulama yapılarak sonucuna göre hangi suç daha ağır cezayı gerektiriyor ise o suç üzerinden zincirleme suç hükümleri uygulanmalıdır. Bununla birlikte zincirleme suç hükümleri uygulanarak verilecek ceza, teselsülü oluşturan her bir suçun müstakil olarak belirlenen cezalarından az, toplamlarından ise fazla olmamalıdır….>>> (Yargıtay 2. Ceza Dairesi 2020/10312 E. – 2021/8754 K. Sayılı Kararı)
4-Suçun Nitelikli Halinin İşlenmesi Halinde Dava Zamanaşımı
<<<…5237 sayılı Yasanın “Cezanın belirlenmesi” başlığını taşıyan 61. maddesinin 4. fıkrasında, ‘Bir suçun temel şekline nazaran daha ağır veya daha az cezayı gerektiren birden fazla nitelikli hallerin gerçekleşmesi durumunda; temel cezada önce artırım sonra indirme yapılır’ denilmesine müteakip, Yasanın 66. maddesinin 3. fıkrasında, ‘Dava zamanaşımının belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de gözönünde bulundurulur’ hükmü Öngörülmüştür. Hükme göre, zamanaşımının hesaplanmasında suçun nitelikli halleri de nazara alınacak ve suçun nitelikli halleri açısından herhangi bir ayrım yapılmayacaktır…>>> (Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2010/8-43 E. – 2010/71 K. Sayılı Kararı)
5-Bir Fiille Bir Suçun Birden Fazla Nitelikli Hali işlendiyse Ceza Tayininde Asgari Hadden Uzaklaşılması Gerektiği ile Sadece En Yüksek Cezayı Öngören Nitelikli Halden Ceza Tayini Gerektiği Hakkında
<<<…1)Sanığın kızını sopayla yaralaması nedeniyle birden fazla nitelikli halin 5237 sayılı TCK’nin 86/3-a ve 86/3-e maddelerinin aynı olaylarda birleşmesi durumunda, temel ceza belirlenirken asgari hadden uzaklaşılması gerektiğinin gözetilmemesi,
2)5237 sayılı TCK’nun 86/3 maddesinde kasten yaralama suçunun nitelikli halleri bir bütün halinde sayılmış olup, her bir bentten dolayı ayrı ayrı artırım yapılması gerektiğine dair bir hüküm bulunmadığı, birden fazla nitelikli halin aynı olayda birleşmesi halinde mahkemenin temel cezayı tayin ederken bu hususu göz önünde bulundurabileceği nazara alınarak, sanığın kızına karşı işlediği silahla kasten yaralama suçundan dolayı TCK’nun 86/3 maddesi uyarınca bir kez artırım yapılması gerekirken TCK’nun 86/3-a ve 86/3-e bentleri ile iki kez artırım yapılmak suretiyle fazla ceza tayini…>>> (Yargıtay 3. Ceza Dairesi 2015/25809 E. – 2016/5630 K. Sayılı Kararı)
İstanbul / Bağcılar bölgesinde yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir. Diğer makaleler için https://sinankarabacak.com/hukuki-makaleler/ sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
Av. Sinan Karabacak Cep Tel: +90 535 671 88 95
6 Yorumlar