Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçu ve Cezası (TCK-196)

Usulsüz ölü gömülmesi, Türk Ceza Kanunu’nun 196. maddesinde düzenlenen ve kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünde yer alan bir suçtur. Madde, ölü gömülmesine ayrılan yerlerden başka yerlere ölü gömülmesini veya gömdürülmesini cezalandırır. Cezası altı aya kadar hapis olan bu suç, bölümün en hafif cezalı ve uygulamada en nadir karşılaşılan maddelerinden biridir. Buna karşın, hem kamu sağlığının korunması hem de defin düzeninin sağlanması bakımından önem taşıyan, kendine özgü bir düzenlemedir.

Bu yazıda, usulsüz ölü gömülmesi suçunun unsurlarını, korunan hukuki değeri, “ölü gömülmesine ayrılan yerler” kavramını, defin ve mezarlık mevzuatıyla ilişkisini ve cezasını ele alacağız. Konu, büyük ölçüde idari nitelikteki defin kurallarıyla iç içe geçtiğinden, suçu yalnızca ceza hukuku boyutuyla değil, dayandığı idari çerçeveyle birlikte anlamak gerekir. Bölümün bütününe genel bir bakış için Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar rehberimizden yararlanabilirsiniz. Yazıdaki bilgiler genel niteliktedir; somut olayınız için mutlaka bir avukata danışmanızı öneririz.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçu (TCK 196) Nedir?

TCK 196, ölülerin yalnızca bu amaca ayrılmış yerlere (mezarlıklar gibi) defnedilmesi gerektiği kuralını ceza yaptırımıyla desteklemektedir. Kanun koyucu, ölülerin gelişigüzel, buna uygun olmayan yerlere gömülmesini önlemek amacıyla, bu tür bir davranışı suç olarak düzenlemiştir. Bunun temelinde, ölülerin uygun olmayan koşullarda gömülmesinin kamu sağlığı açısından oluşturabileceği riskler ve toplumun defin düzenine ilişkin ortak menfaati yatar. Ölülerin usulüne uygun biçimde ve belirlenmiş yerlerde defnedilmesi, hem hijyen ve sağlık hem de kamu düzeni bakımından önem taşır.

Suç, ölünün gömülmesine ayrılan yerlerden başka bir yere gömülmesiyle tamamlanır; ayrıca somut bir zararın (örneğin bir hastalığın yayılmasının) meydana gelmesi aranmaz. Bu yönüyle TCK 196, bölümdeki diğer birçok suç gibi bir tehlike suçu niteliğindedir: korunan düzenin ihlal edilmesi, cezalandırma için yeterli görülmüştür. Cezanın görece hafif olması, suçun ağır bir zarara değil, defin düzenine aykırılığa dayanmasıyla açıklanabilir. Bununla birlikte, düzenlemenin varlığı, ölülerin defninin gelişigüzel değil, belirli kurallar çerçevesinde yapılması gerektiğinin ceza hukuku düzeyindeki karşılığını oluşturur.

Suçun Bölümdeki Yeri

TCK 196, kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünün son maddesidir ve “kamu sağlığı düzenine aykırılık” olarak nitelendirebileceğimiz suçlar arasında yer alır. Aynı grupta yer alan bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma (TCK 195) suçu gibi, TCK 196 da doğrudan bir maddenin (uyuşturucu, zehir, bozuk gıda gibi) değil; kamu sağlığını ve düzenini koruyan idari kuralların ihlalini konu alır. Bu iki madde, cezalarının görece hafif olması ve büyük ölçüde idari mevzuata atıf yapan çerçeve normlar niteliği taşıması bakımından birbirine benzer. Her ikisinde de, ceza normu, kamu sağlığına ilişkin idari bir düzenin arkasında caydırıcı bir destek işlevi görür.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçunun Unsurları

Fail

Suçun faili herhangi bir kişi olabilir; TCK 196 bakımından failin belirli bir sıfat taşıması aranmaz. Uygulamada suçun tipik failleri arasında, ölen kişinin yakınları, defin işlemlerini yürüten görevliler veya bu işlemlerle ilgili işletmecilerin bulunabileceği düşünülebilir. Ölüyü bizzat gömen kişi kadar, gömülmesini sağlayan, buna talimat veren veya bunu organize eden kişi de failin çevresine girebilir. Zira maddede yalnızca “gömme” değil, “gömdürme” fiiline de yer verilmiştir; bu ifade, gömme işini bizzat yapmayan ancak başkasına yaptıran kişiyi de kapsam içine alır.

Failin, ölen kişiyle belirli bir yakınlık ilişkisi bulunması suçun oluşması bakımından şart değildir. Aynı şekilde, failin defin işleriyle mesleki olarak ilgilenip ilgilenmediği de suçun temel şekli bakımından belirleyici değildir. Önemli olan, kişinin ölüyü, gömülmesine ayrılan yerlerden başka bir yere gömmesi veya gömdürmesidir. Bu geniş fail tanımı, kanunun defin düzenini korumadaki kararlılığını yansıtır: düzenin dışına çıkan her davranış, kim tarafından gerçekleştirilirse gerçekleştirilsin, suçun kapsamına girebilir.

Fiil: Gömme veya Gömdürme

Suçun maddi unsuru, ölüyü gömülmesine ayrılan yerlerden başka bir yere gömmek veya gömdürmektir. “Gömme”, ölünün bizzat fail tarafından uygun olmayan bir yere defnedilmesini ifade eder. “Gömdürme” ise, bu işin başkasına yaptırılmasını kapsar. Her iki seçimlik hareket de suçun oluşması için yeterlidir. Suç, ölünün ayrılmış yerlerin dışında bir yere gömülmesiyle tamamlanır; bu aşamaya kadar gerçekleştirilen hazırlık nitelikli davranışlar tek başına suçu oluşturmaz. Fiilin tamamlanması için, ölünün fiilen usulsüz bir yere gömülmüş olması gerekir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, suçun konusunu “ölü” olarak belirlemiş olmasıdır. Dolayısıyla suç, bir insanın ölümünden sonra, cesedinin usulsüz biçimde gömülmesiyle ilgilidir. Ölünün gömülmesi dışındaki fiiller (örneğin cesedin saklanması, yok edilmesi gibi davranışlar) koşullarına göre başka suç tiplerini gündeme getirebilir; ancak TCK 196, özel olarak ölünün ayrılmış yerlerin dışına gömülmesini düzenler. Bu nedenle, somut olayda gerçekleştirilen davranışın gerçekten bu madde kapsamında bir “gömme” veya “gömdürme” olup olmadığı dikkatle değerlendirilmelidir.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçu ile Korunan Hukuki Değer

TCK 196’nın koruduğu temel hukuki değer, kamu sağlığıdır. Ölülerin uygun olmayan yerlere, gelişigüzel biçimde gömülmesi, çevre ve toplum sağlığı açısından çeşitli riskler doğurabilir. Bu nedenle kanun koyucu, ölülerin yalnızca bu amaca ayrılmış, gerekli koşulları taşıyan yerlerde defnedilmesini sağlamayı amaçlamıştır. Suçun kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünde yer alması da, bu koruma amacını doğrular. Ölülerin usulüne uygun defni, hem hastalıkların önlenmesi hem de genel hijyen düzeninin korunması bakımından kamusal bir menfaat oluşturur.

Kamu sağlığının yanı sıra, madde dolaylı olarak kamu düzeninin ve defin işlemlerine ilişkin toplumsal düzenin korunmasına da hizmet eder. Ölülerin belirlenmiş yerlerde ve usulüne uygun biçimde gömülmesi, aynı zamanda kayıt, denetim ve toplumsal saygı bakımından da önemlidir. Bu yönüyle suç, yalnızca sağlık boyutuyla sınırlı olmayan, defin düzenine ilişkin daha geniş bir menfaati de gözetir. Korunan değerin kamusal nitelikte olması, suçun neden şikâyete bağlı olmadığını da açıklar: bu suç, belirli bir kişinin şikâyetine bağlı olmaksızın, savcılık tarafından resen soruşturulur.

Bu koruma amacı, ölülerin defninin neden sıkı bir düzene bağlandığını da açıklar. Ölülerin nereye ve nasıl gömüleceğinin belirli kurallara bağlanması; hem olası sağlık risklerinin önlenmesini, hem defin kayıtlarının düzenli tutulmasını, hem de gerektiğinde ölüm nedeninin araştırılabilmesini mümkün kılar. Ölünün ayrılmış yerlerin dışına, gizlice veya gelişigüzel biçimde gömülmesi, bu düzenin bütününü sekteye uğratabilir; çünkü böyle bir durumda defnin denetlenmesi ve kayıt altına alınması güçleşir. TCK 196, işte bu düzenin en temel kuralını ceza yaptırımıyla güvence altına alarak, defne ilişkin idari sistemin işlerliğini destekleyen bir tamamlayıcı norm işlevi görür. Bu nedenle suç, hafif cezasına rağmen, defin düzenine ilişkin kuralların ciddiyetini vurgulayan bir düzenleme olarak değerlendirilmelidir.

“Ölü Gömülmesine Ayrılan Yerler” Kavramı

Suçun doğru anlaşılması için, “ölü gömülmesine ayrılan yerler” kavramının netleştirilmesi gerekir. Bu ifade, esas olarak mevzuatla ve yetkili idari makamların düzenlemeleriyle belirlenen mezarlıkları ve defne uygun görülen alanları kapsar. Ölülerin bu yerler dışında bir alana (örneğin özel bir araziye, bahçeye veya benzeri bir yere) gömülmesi, suçun maddi unsurunu oluşturabilir. Dolayısıyla suçun oluşup oluşmadığının değerlendirilmesinde, gömme işleminin gerçekleştiği yerin, defne ayrılmış bir yer olup olmadığının belirlenmesi kritik önem taşır.

Hangi yerlerin ölü gömülmesine ayrıldığı, büyük ölçüde defin ve mezarlıklarla ilgili idari mevzuata göre belirlenir. Bu nedenle TCK 196, bu yönüyle bir çerçeve norm niteliği taşır: kanun, ayrılmış yerlerin neresi olduğunu tek tek saymaz; bunun yerine, defin düzenini belirleyen idari düzenlemelere atıf yapar. Somut bir olayda, gömme işleminin gerçekleştiği yerin ilgili mevzuata göre defne uygun bir yer olup olmadığı, hem suçun oluşup oluşmadığını hem de olayın idari veya cezai boyutunu belirlemede esas alınır.

Bu kavramın belirlenmesinde, mezarlıkların kurulması, işletilmesi ve defin izinlerine ilişkin idari düzenlemeler önemli rol oynar. Ölü gömme işlemleri, kural olarak yetkili makamlardan alınacak izin ve belgelere (defin ruhsatı gibi) tabidir. Bu izinler ve belgeler olmaksızın veya defne ayrılmış yerlerin dışında gerçekleştirilen gömme işlemleri, TCK 196 kapsamında değerlendirilebileceği gibi, koşullarına göre idari yaptırımları da gündeme getirebilir. Bu nedenle, olayın hukuki niteliğinin doğru saptanması için hem ceza normunun hem de dayandığı idari çerçevenin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Defin ve Mezarlık Mevzuatı ile İlişki

TCK 196, defin işlemlerine ilişkin idari mevzuatla yakından ilişkilidir. Ölülerin defni, mezarlıkların yerleri, defin ruhsatı ve benzeri konular, esas olarak idari düzenlemelerle belirlenir. Ceza normu, bu idari düzenin en temel kuralının (ölülerin ayrılmış yerlere gömülmesi) ihlalini yaptırım altına alır. Bu nedenle, usulsüz ölü gömülmesi suçunun anlaşılması, yalnızca ceza kanunu maddesinin okunmasıyla değil; defin ve mezarlık düzenine ilişkin idari çerçevenin de göz önünde bulundurulmasıyla mümkündür.

Bu ilişki, uygulamada önemli bir ayrımı da beraberinde getirir: defin kurallarına aykırılıkların bir kısmı yalnızca idari yaptırımlara konu olabilirken, ölünün ayrılmış yerlerin dışına gömülmesi gibi doğrudan TCK 196’nın kapsamına giren fiiller ceza yargılamasına da konu olabilir. Bu nedenle, somut olayda gerçekleştirilen davranışın idari bir aykırılık mı yoksa TCK 196 kapsamında bir suç mu oluşturduğunun doğru belirlenmesi önem taşır. Bu değerlendirme, olayın koşullarına, gömme işleminin gerçekleştiği yere ve ilgili mevzuata göre yapılır.

Ayrıca, olağanüstü durumlarda (örneğin bir bulaşıcı hastalık salgını sırasında) defin işlemlerine ilişkin özel kurallar getirilmesi mümkündür. Böyle bir durumda, hem defin düzenine ilişkin idari kurallar hem de kamu sağlığını koruyan diğer ceza normları birlikte gündeme gelebilir. Bu yönüyle TCK 196, kamu sağlığını koruyan diğer düzenlemelerle birlikte, ölülerin defnine ilişkin düzenin bütününü tamamlayan bir işlev görür. Her hâlükârda, somut olayda hangi kuralın ihlal edildiği ve bunun idari mi yoksa cezai bir sonuç mu doğurduğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçunda Manevi Unsur: Kast

TCK 196 kasten işlenebilen bir suçtur. Failin; ölüyü, gömülmesine ayrılan yerlerden başka bir yere gömdüğünü veya gömdürdüğünü bilerek ve isteyerek hareket etmesi gerekir. Kast ve taksir ayrımı bu noktada önem taşır: failin, gömme işleminin defne ayrılmamış bir yerde gerçekleştiğini bilmesi, kastın varlığına işaret eder. Buna karşılık, gömülen yerin defne ayrılmış bir yer olduğunu makul biçimde düşünen ve bu yönde hareket eden bir fail bakımından, suçun manevi unsuru tartışmalı hale gelebilir.

Uygulamada, failin bu hususları bilip bilmediği, olayın koşullarından çıkarılan sonuçlarla değerlendirilir. Gömme işleminin gerçekleştiği yerin niteliği, failin bu yer hakkındaki bilgisi, defin süreciyle ilgisi ve olayın gerçekleştiği koşullar, kastın belirlenmesinde rol oynar. Bu nedenle, isnat edilen fiilde kastın gerçekten bulunup bulunmadığının somut delillerle ortaya konması, savunma açısından önemlidir. Failin, gömme yerinin niteliğine ilişkin gerçek bir yanılgı içinde olduğu hallerde, suçun oluşup oluşmayacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçunun Cezası

Usulsüz ölü gömülmesi suçunun cezası altı aya kadar hapistir. Bu, kamunun sağlığına karşı suçlar bölümündeki en hafif cezalı maddedir. Maddede alt sınır ayrıca gösterilmediğinden, hapis cezasının genel alt sınırı esas alınır ve ceza, olayın koşullarına göre bu aralıkta belirlenir. Cezanın hafifliği, suçun ağır bir zarara değil, defin düzenine aykırılığa dayanmasıyla açıklanabilir. Ancak cezanın hafif olması, suçun hukuki bakımdan önemsiz olduğu anlamına gelmez; ölülerin usulüne uygun defni, kamu sağlığı ve düzeni bakımından korunmaya değer bir menfaattir.

Cezanın görece hafif olması, bazı bireyselleştirme kurumlarının uygulanma imkânını da beraberinde getirir. Koşulları uygunsa, hükmedilen hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi, ertelenmesi ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) gibi kurumlar somut olayda gündeme gelebilir. Bu değerlendirme, olayın koşullarına ve sanığın durumuna göre yapılır. Özellikle bu tür hafif cezalı ve uygulamada nadir karşılaşılan suçlarda, sanığın kişisel durumu ve fiilin işleniş biçimi, cezanın bireyselleştirilmesinde önemli rol oynar.

Benzer Suçlardan Farkı

Usulsüz ölü gömülmesi suçu, ölülere ve mezarlıklara ilişkin bazı diğer suçlarla karıştırılabilir; ancak aralarında önemli farklar vardır. Örneğin, mezarlıklara veya buradaki yapılara zarar verilmesi ayrı bir suç tipini oluşturur ve TCK 196’dan farklıdır. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için ibadethanelere ve mezarlıklara zarar verme suçu yazımızı inceleyebilirsiniz. TCK 196 özel olarak ölünün ayrılmış yerlerin dışına gömülmesini düzenlerken, mezarlıklara zarar verme suçu, mevcut mezarlık ve yapılarına yönelik zarar verici fiilleri konu alır.

Bir diğer ayrım, ölünün defni dışındaki fiillerle ilgilidir. Ölünün gömülmesi yerine saklanması, taşınması veya benzeri fiiller, koşullarına göre farklı suç tiplerini gündeme getirebilir. TCK 196 ise, özel olarak ölünün gömülmesine ayrılan yerlerin dışına gömülmesi fiiline odaklanır. Bu nedenle, somut olayda gerçekleştirilen davranışın hangi suç tipine girdiği, fiilin niteliğine ve sonuçlarına göre değerlendirilir. Doğru nitelendirme, hem uygulanacak cezayı hem de yargılamanın seyrini doğrudan etkiler.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçunun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs

TCK 196’da suça teşebbüsün (TCK 35) mümkün olup olmadığı, fiilin işleniş biçimine göre değerlendirilir. Ölüyü ayrılmış yerlerin dışına gömmeye yönelik icra hareketlerine başlanmış, ancak fail elinde olmayan bir nedenle gömme işlemi tamamlanamamışsa, teşebbüs gündeme gelebilir. Örneğin gömme işlemine başlanmış ama tamamlanmadan müdahale edilmişse, olayın teşebbüs aşamasında kalıp kalmadığı somut koşullara göre incelenir. Teşebbüs halinde, meydana gelen tehlikenin derecesine göre cezada indirim uygulanır.

İştirak ve İçtima

Suça birden fazla kişinin katılması halinde şeriklik (iştirak) kuralları uygulanır ve her bir kişinin fiile katkısı ayrı ayrı belirlenir. Maddedeki “gömdürme” ifadesi nedeniyle, gömme işini bizzat yapmayan ancak yaptıran kişinin sorumluluğu da ortaya çıkabilir; bu durumda kişilerin katkılarının niteliği ayrıca değerlendirilir. Suçların içtimaı bakımından ise, aynı olayda başka suçların da işlenmiş olması halinde (örneğin ölümün gizlenmesine yönelik başka fiiller söz konusuysa), suçlar arasındaki ilişki içtima kurallarına göre ele alınır. Böyle durumlarda olayın hukuki niteliği, gerçekleştirilen fiillerin bütünü dikkate alınarak belirlenir.

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçunda Yaptırım, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

TCK 196 suçunun cezası altı aya kadar hapistir. Cezanın hafif olması nedeniyle, bu suça ilişkin yargılamayı yapmakla görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Soruşturmalar Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülür; ceza yargılamasının genel işleyişi için ceza mahkemeleri sayfamızı inceleyebilirsiniz. Suç, kamu sağlığını ve düzenini koruduğundan resen soruşturulur; herhangi bir kişinin şikâyetine bağlı değildir.

Usulsüz ölü gömülmesi suçu 24.11.2016 tarih ve 6763 sayılı Kanunun 12. maddesiyle değişik 5237 sayılı TCK’nın 75. maddesi uyarınca ön ödeme kapsamına alınmıştır.

Cezanın üst sınırı dikkate alınarak belirlenen dava zamanaşımı süresi kural olarak sekiz yıldır; mahkûmiyetin kesinleşmesinden sonra ise ceza zamanaşımı süreleri devreye girer. Bu tür dosyalarda, gömme işleminin gerçekleştiği yerin gerçekten defne ayrılmamış bir yer olup olmadığı, failin kastının bulunup bulunmadığı ve olayın idari bir aykırılık mı yoksa TCK 196 kapsamında bir suç mu oluşturduğu, sonucu belirleyen kritik hususlardır. Böyle bir süreçle karşı karşıyaysanız, en başından itibaren ceza hukuku alanında hukuki destek almanız yerinde olur.

Konu ile İlgili Yargıtay Kararları ve Analizleri

Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 2009/53656 E. – 2011/34167 K., 21.09.2011 T. Tam Metni

“İçtihat Metni”

Tebliğname No : 2 – 2008/71926

MAHKEMESİ : Araç Sulh Ceza Mahkemesi

TARİHİ : 08/10/2007

NUMARASI : 2007/95

SUÇ : Usulsüz ölü gömülmesi

Dosya incelenerek gereği düşünüldü;

Sanığın savunması, tanıkların Beyanları ve bilirkişi raporuna göre, sanığın ölü gömülmesine ayrılan yerden başka yere ölü gömdüğünün anlaşılması karşısında sanığın usulsüz ölü gömülmesi suçundan mahkumiyetine karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde beraat kararı verilmesi,

Bozmayı gerektirmiş, O Yer C.Savcısının temyiz itirazları bu itibarla yerinde görülmüş olduğundan hükmün bu sebepten dolayı istem gibi BOZULMASINA, 21.09.2011 gününde oybirliğiyle karar verildi. 

Sıkça Sorulan Sorular

Usulsüz Ölü Gömülmesi Suçu Bakımından Değerlendirme

Usulsüz ölü gömülmesi (TCK 196), ölülerin yalnızca bu amaca ayrılmış yerlere defnedilmesi kuralını ceza yaptırımıyla destekleyen, kamu sağlığı ve düzenini koruyan bir suçtur. Altı aya kadar hapis cezası öngören bu madde, bölümün en hafif cezalı ve uygulamada en nadir karşılaşılan düzenlemesi olsa da, defin düzeninin korunması bakımından kendine özgü bir işlev görür. Suçun oluşup oluşmadığının değerlendirilmesinde, gömme işleminin gerçekleştiği yerin defne ayrılmış bir yer olup olmadığı, failin kastının bulunup bulunmadığı ve olayın idari mi yoksa cezai bir sonuç mu doğurduğu belirleyici olur.

İstanbul’un Bahçelievler ilçesinde, Bakırköy Adliyesi’ne yakın konumda yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir.

Avukat Sinan Karabacak – Cep Tel: +90 535 671 88 95