Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçu (TCK-209)

Açığa imzanın kötüye kullanılması suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 209. maddesinde düzenlenen ve failin, kendisine belirli bir tarzda doldurulmak üzere teslim edilen imzalı boş bir kâğıdı bu amacın dışında doldurması hâlinde şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla; kâğıt hukuka aykırı yolla ele geçirilmişse belgede sahtecilik hükümlerine göre çok daha ağır bir cezayla cezalandırıldığı bir suç tipidir.

Kefillik ilişkilerinde, iş hayatında, avukatlık-müvekkillik ilişkilerinde veya aile içi güven ilişkilerinde verilen imzalı ancak boş bırakılmış kâğıtların veriliş amacının dışında doldurulması bu madde kapsamında değerlendirilir. Türkiye’de boş imzalı senet veya evrak verilmesi oldukça yaygın olduğundan, bu suç geniş bir kesimi ilgilendirir. Bu yazıda açığa imzanın kötüye kullanılması suçunun unsurlarını, iki fıkra arasındaki kritik farkı, şikâyet süresini, ispat sorununu ve konuyla ilgili güncel Yargıtay kararlarını, TCK hükümleri ışığında açıklıyoruz.

Konunun diğer belge suçlarıyla bütünü için kamu güvenine karşı suçlar başlıklı genel rehberimizi de inceleyebilirsiniz.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçu Nedir?

TCK 209/1’e göre; belirli bir tarzda doldurulup kullanılmak üzere kendisine teslim olunan imzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıdı, verilme nedeninden farklı bir şekilde dolduran kişi, şikâyet üzerine, üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Maddenin ikinci fıkrası ise, imzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıdı hukuka aykırı olarak ele geçirip veya elde bulundurup da hukuki sonuç doğuracak şekilde dolduran kişinin, belgede sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılacağını öngörür.

Suçun koruduğu hukuki değer, imzaya ve imzalı belgelere duyulan güvendir. Bir kişi imzasını attığında, o imzanın kendi iradesini yansıtan bir içerikle birlikte kullanılacağına güvenir. Boş bir kâğıdı imzalayıp bir başkasına teslim etmek, aslında karşı tarafa büyük bir güven göstermektir. Bu güvenin, kâğıdın anlaşma dışı doldurulması suretiyle kötüye kullanılması, hem imzayı atan kişiyi hem de belgelere duyulan genel güveni zedeler.

Burada önemle belirtmek gerekir ki, boş bir kâğıdı imzalayıp vermek kendi başına hukuka aykırı ya da kusurlu bir davranış değildir. Ticari ve gündelik hayatta, güven ilişkisi içindeki kişiler arasında bu tür uygulamalar oldukça yaygındır; bir kefilin boş bir senedi imzalaması ya da bir çalışanın işverene boş imzalı bir evrak vermesi sıkça görülür. Kanunun cezalandırdığı, imzayı atan kişinin davranışı değil; kendisine duyulan güveni kötüye kullanan tarafın fiilidir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunun Maddi Unsurları

Suçun Konusu: İmzalı ve Boş Kâğıt

Suçun konusu, imzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıttır. Bu tanımdaki iki unsur önemlidir. Birincisi, kâğıtta gerçek bir imza bulunmalıdır; imzanın kendisi sahte değildir, aksine gerçek imza sahibine aittir. İkincisi, kâğıdın içeriği kısmen veya tamamen boş olmalıdır.

“Kısmen boş” ifadesi de kapsama dahildir; yani kâğıdın tamamen boş olması şart değildir. Örneğin bir senedin yalnızca tutar veya vade kısmının boş bırakılıp sonradan anlaşma dışı doldurulması da bu madde kapsamında değerlendirilebilir. Bu, uygulamada sıkça karşılaşılan bir durumdur: taraflar senedin bir kısmını doldurup, kalan kısmını sonradan belirlenmek üzere boş bırakabilmektedir.

Hareket: Verilme Nedeninden Farklı Şekilde Doldurma

Birinci fıkra bakımından suçun maddi unsuru, kâğıdın verilme nedeninden farklı bir şekilde doldurulmasıdır. Yani ortada, kâğıdın nasıl doldurulacağına ilişkin bir anlaşma vardır ve fail bu anlaşmaya aykırı davranmıştır.

Bu unsur, suçun kalbini oluşturur. Kâğıt, “belirli bir tarzda doldurulup kullanılmak üzere” teslim edilmiş olmalıdır. Örneğin bir kişi, en fazla belirli bir tutar için kullanılmak üzere boş bir senet vermişse ve karşı taraf bu senedi çok daha yüksek bir tutarla doldurmuşsa, verilme nedeninden farklı bir doldurma söz konusudur. Aynı şekilde, yalnızca belirli bir işlem için verilen bir evrakın tümüyle başka bir amaçla doldurulması da bu kapsamdadır.

Buna karşılık, kâğıt anlaşmaya uygun biçimde doldurulmuşsa suç oluşmaz. Bu nedenle taraflar arasındaki anlaşmanın içeriğinin ne olduğu, suçun oluşup oluşmadığını belirleyen temel meseledir. Aşağıda ele alacağımız ispat sorunu da tam olarak bu noktada ortaya çıkar.

Fail ve Mağdur

Birinci fıkra bakımından fail, kâğıdın kendisine teslim edildiği kişidir. Yani herhangi biri değil, imzalı boş kâğıdı belirli bir amaçla teslim alan kişi bu fıkranın failidir. İkinci fıkrada ise fail, kâğıdı hukuka aykırı olarak ele geçiren veya elde bulunduran kişidir. Suçun mağduru, imzası kötüye kullanılan kişidir; ayrıca korunan değerin kamusal boyutu nedeniyle toplum da dolaylı olarak etkilenir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda Manevi Unsur

Açığa imzanın kötüye kullanılması ancak kasten işlenebilir. Failin, kâğıdın belirli bir tarzda doldurulmak üzere kendisine teslim edildiğini bilmesi ve buna rağmen anlaşmaya aykırı biçimde doldurma iradesiyle hareket etmesi gerekir. Anlaşmanın içeriğini yanlış anlayan veya iyi niyetle farklı yorumlayan kişi bakımından kastın bulunup bulunmadığı tartışılabilir. Bu nedenle kast ve taksir ile hata hâlleri bu suçta da önem taşır; suçun taksirle işlenen bir hâli kanunda düzenlenmemiştir.

Uygulamada kastın varlığı, tarafların önceki ilişkisi, doldurulan içeriğin anlaşmadan ne ölçüde saptığı ve olayın gelişimi gibi verilerden hareketle değerlendirilir. Örneğin anlaşılan tutarın kat kat üzerinde bir rakamın yazılması, kasten hareket edildiğine işaret edebilir. Buna karşılık, taraflar arasında gerçekten var olan bir borç için ve anlaşma sınırları içinde kalan bir doldurma, farklı değerlendirilir.

TCK 209/1: Rızaen Teslim Edilen Boş İmzalı Kâğıt

Birinci fıkra, kâğıdın imza sahibi tarafından rızaen, yani kendi iradesiyle teslim edildiği hâli düzenler. Burada kâğıt, belirli bir tarzda doldurulup kullanılmak üzere karşı tarafa verilmiştir; ortada bir güven ilişkisi ve bu ilişkiye dayanan bir anlaşma vardır.

Bu hâlde öngörülen ceza, üç aydan bir yıla kadar hapistir ve suç şikâyete bağlıdır. Bu iki özellik, birinci fıkrayı bölümdeki diğer suçlardan ayırır: hem ceza görece hafiftir, hem de soruşturma ancak mağdurun şikâyeti üzerine başlar. Cezanın hafifliğinin nedeni, kâğıdın hukuka aykırı biçimde ele geçirilmemiş, aksine imza sahibinin kendi rızasıyla verilmiş olmasıdır. Kanun koyucu, bu durumda ortaya çıkan haksızlığı daha düşük yoğunlukta görmüştür.

TCK 209/2: Hukuka Aykırı Olarak Ele Geçirilen Kâğıt

İkinci fıkra ise tümüyle farklı bir durumu düzenler. Burada kişi, imzalı ve kısmen veya tamamen boş bir kâğıdı hukuka aykırı olarak ele geçirmiş veya elde bulundurmakta ve bunu hukuki sonuç doğuracak şekilde doldurmuştur. Örneğin imzalı boş bir senedin çalınması ya da bir şekilde haksız olarak ele geçirilip doldurulması bu kapsamdadır.

Bu fıkranın en dikkat çekici yönü, kendine özgü bir ceza aralığı öngörmemesidir. Kanun, bu hâlde failin “belgede sahtecilik hükümlerine göre” cezalandırılacağını belirtir. Yani ceza, doldurulan kâğıdın niteliğine göre özel belgede sahtecilik (TCK 207) veya belge resmi belge ya da kambiyo senedi gibi bir belge ise resmi belgede sahtecilik (TCK 204) hükümlerine göre belirlenir.

Bu yönüyle ikinci fıkra, fiilen bir yönlendirme normu niteliğindedir; kendi cezasını koymak yerine, belgede sahtecilik hükümlerine atıf yapar. Bunun pratik sonucu son derece önemlidir: birinci fıkrada üç aydan bir yıla kadar olan ceza, ikinci fıkrada bir yıldan üç yıla (özel belge) veya iki yıldan beş yıla (resmi belge hükümlerine tabi belgeler) kadar yükselebilir.

İki Fıkra Arasındaki Kritik Fark

Bu maddenin en önemli noktası, iki fıkra arasındaki ayrımdır. Belirleyici ölçüt, imzalı boş kâğıdın nasıl elde edildiğidir:

Ölçüt	TCK 209/1	TCK 209/2
Kâğıdın elde edilişi	Rızaen teslim edilmiş	Hukuka aykırı ele geçirilmiş veya bulundurulmuş
Ceza	3 aydan 1 yıla kadar hapis	Belgede sahtecilik hükümlerine göre
Takip usulü	Şikâyete bağlı	Resen soruşturulur

Görüldüğü gibi aynı sonuç (imzalı boş kâğıdın haksız biçimde doldurulması) ortaya çıksa bile, kâğıdın rızaen mi verildiği yoksa hukuka aykırı biçimde mi ele geçirildiği, hem cezayı hem de sürecin nasıl başlayacağını kökten değiştirir. Bu nedenle somut olayda kâğıdın nasıl karşı tarafın eline geçtiği, dosyanın en kritik meselesidir.

Kanun koyucunun bu ayrımı yapmasının nedeni açıktır: rızaen teslim edilen bir kâğıtta, imza sahibi bir ölçüde riski kendisi üstlenmiştir ve ortada bir güven ilişkisinin ihlali vardır. Buna karşılık kâğıt çalınmış veya haksız yolla ele geçirilmişse, ortada hem bir güven ihlali hem de baştan hukuka aykırı bir edinme söz konusudur; bu da fiili çok daha ağır hâle getirir.

Bu ayrımın pratik yansıması, dosyada en çok tartışılan konunun çoğu zaman kâğıdın nasıl elde edildiği olmasıdır. Kâğıdı elinde bulunduran taraf onu rızayla aldığını ileri sürerken, imza sahibi kâğıdın kendisinden habersiz alındığını savunabilir. Bu noktada tarafların önceki ilişkisi, kâğıdın teslimine dair tanık beyanları, teslim tarihine ilişkin kayıtlar ve olayın genel gelişimi belirleyici olur. Aynı olayın hangi fıkra kapsamında değerlendirileceği, hem hükmedilecek cezayı hem de sürecin şikâyete bağlı olup olmadığını değiştireceğinden, bu tespitin doğru yapılması büyük önem taşır.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda Şikâyet, Şikâyet Süresi ve Vazgeçme

TCK 209/1, kamu güvenine karşı suçlar bölümündeki tek şikâyete bağlı suçtur. Bu bölümdeki diğer bütün suçlar resen soruşturulurken, açığa imzanın kötüye kullanılmasının birinci fıkrası için mağdurun şikâyeti aranır. Bu, pratikte son derece önemli bir farktır.

Şikâyete bağlı olmanın iki temel sonucu vardır. Birincisi şikâyet süresidir: genel kurala göre, şikâyet hakkı olan kişi fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmalıdır. Bu süre geçtikten sonra şikâyet hakkı düşer ve soruşturma yapılamaz. Bu nedenle imzasının kötüye kullanıldığını fark eden kişinin vakit kaybetmemesi büyük önem taşır. Şikâyet hakkına ilişkin genel bilgi için şikâyet yazımızı inceleyebilirsiniz.

Bu altı aylık hak düşürücü sürenin ne zaman başlayacağı, uygulamada en çok tartışılan noktalardan biridir; Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2017/4989 E., 2017/7888 K. sayılı ve 16.11.2017 tarihli kararında bu konuya son derece somut bir ölçüt getirmiştir. Kararda, katılandan teminat amacıyla alınan boş bir senedin anlaşmaya aykırı doldurularak icra takibine konulduğu, ilk derece mahkemesinin şikâyetin süresinden sonra yapıldığı gerekçesiyle kamu davasının düşmesine karar verdiği bir olay incelenmiştir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 5237 sayılı TCK’nın 73/2. maddesi uyarınca altı aylık şikâyet süresinin fiil ve failin öğrenildiği tarihten başlayacağını hatırlatarak, sanık tarafından doldurulan senede dayalı icra takibine ilişkin ödeme emrinin katılana tebliğ edildiği tarihin, fiilin ve failin öğrenildiği kesin tarih olarak kabul edilmesi gerektiğini belirtmiştir:

“…açığa atılan imzanın kötüye kullanılması suçunun soruşturulmasının şikayete tabi olması, 5237 sayılı TCK’nın 73/2. maddesinde, şikayet süresinin fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren başlayacağının belirtilmesi karşısında; sanık tarafından suça konu senede dayanılarak katılan aleyhine… icra takibinin yapıldığı, katılana ödeme emrinin usulüne uygun olarak… tebliğ edildiği ve katılanın bu tarih itibariyle fiil ve failden haberdar olduğunun kabul edilmesi gerektiği…”

Bu karar, borçlu/mağdurun aleyhine başlatılan icra takibine dair ödeme emrini teslim aldığı gün hem senedin doldurularak takibe konulduğunu (fiil) hem de bunu kimin yaptığını (fail) hukuken öğrenmiş sayılacağını, dolayısıyla altı aylık şikâyet süresinin bu tarihten itibaren işlemeye başlayacağını ortaya koymaktadır. İkra takibinden önce senedin varlığından habersiz olan bir kişi bakımından bu tarih, hak kaybı yaşamamak için özel bir önem taşır.

İkincisi, şikâyetten vazgeçme imkânıdır. Şikâyete bağlı suçlarda mağdur, şikâyetinden vazgeçtiği takdirde soruşturma veya kovuşturma sona erer. Bu durum, taraflar arasında anlaşma sağlanabilen dosyalarda pratik bir çözüm imkânı sunar; özellikle aile içi veya uzun süreli ticari ilişkilerde bu imkân önem kazanabilir. Buna karşılık ikinci fıkra kapsamındaki fiiller şikâyete bağlı olmadığından, bu imkân orada söz konusu değildir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda İspat Sorunu: “Belirli Bir Tarzda Doldurulmak Üzere Teslim”

Bu suçun uygulamadaki en büyük zorluğu ispat meselesidir. Birinci fıkranın uygulanabilmesi için, kâğıdın “belirli bir tarzda doldurulup kullanılmak üzere” teslim edildiğinin ortaya konması gerekir. Ancak bu tür anlaşmalar, doğaları gereği çoğu zaman sözlü veya zımni biçimde yapılır.

Bir kişi, güvendiği bir tanıdığına boş imzalı bir senet verirken genellikle bunun koşullarını yazılı hâle getirmez; zaten böyle bir yazılı belge düzenlenseydi, kâğıdın boş bırakılmasına da gerek kalmazdı. İşte bu paradoks, uyuşmazlık çıktığında imza sahibinin anlaşmanın içeriğini ispat etmesini güçleştirir.

Bu güçlük, Yargıtay içtihadında köklü bir kurala bağlanmıştır: Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı ve 09.07.2020 tarihli kararında, imzalı boş bir kâğıdın taraflar arasındaki anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiasının ceza mahkemesinde ispatının, hukuk mahkemelerinde uygulanan senetle ispat kurallarına tabi olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Karara konu olayda bir avukat, hem boşanma davasında vekilliğini üstlendiği bir müvekkilinden hem de ayrı bir alacak davasında müvekkili olan başka bir kişiden aldığı açığa imzalı belgeleri, verilme amaçlarının dışında senede ve ibraname gibi belgelere dönüştürerek icra takibine konu etmekle suçlanmıştır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 200 ve 201. maddelerindeki “senetle ispat zorunluluğu” ve “senede karşı tanıkla ispat yasağı” kurallarının, bu tür ceza yargılamalarında da uygulanması gerektiğini, aksi hâlde aynı senet hakkında ceza ve hukuk mahkemelerinin birbiriyle çelişen kararlar verebileceğini ve bunun hukuka olan güveni zedeleyeceğini vurgulamıştır:

“…ceza mahkemesi, bir fiilin suç olup olmamasını değil, bir hukuki işlemin, yani senedin anlaşmaya aykırı düzenlenip düzenlenmediğini belirleyerek sonuca gideceğinden, açığa imzanın kötüye kullanılması suçunun sübutunu hukuk usulünde öngörülen kuralları uygulamak suretiyle çözümlemek zorundadır. Bu zorunluluk yalnızca senedin anlaşmaya aykırı düzenlendiği iddiasına ilişkin olup, sanığın kastı, senedi kullanıp kullanmadığı gibi diğer unsurları değerlendirirken ceza muhakemesindeki serbest delil ilkesine uygun şekilde takdirini kullanabilecektir.”

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı kararında bu doktrinin dayandığı temel, 24.03.1989 tarihli ve 1-2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına uzanmaktadır. Buna göre, imzalı boş bir kâğıdın anlaşma dışı doldurulduğu iddiası kural olarak yazılı delille ispatlanmalıdır; salt tanık beyanı veya yalnızca yoruma dayalı bir bilirkişi raporu bu iddiayı tek başına kanıtlamaya yetmez.

Ancak Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 202. maddesindeki “delil başlangıcı” müessesesi burada devreye girebilir: iddia konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve karşı taraftan verilmiş bir belge varsa, bu belgeyle birlikte tanık dinlenebilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, aynı kararda ikinci mağdur bakımından, senet üzerinde yapılan bilirkişi incelemelerinde imzanın gerçek olduğu ancak yazı ve rakamların imza sahibinin eli ürünü olmadığının, imza ile diğer kısımların farklı zamanlarda doldurulduğunun tespit edildiğini; bu teknik bulguların delil başlangıcı niteliğinde kabul edilebileceğini ve bu durumda tanık dahil her türlü delille ispatın mümkün olduğunu kabul etmiştir.

Bu ilkeyi somutlaştıran bir başka örnek, senedin hiçbir yazılı delille desteklenmeyen, yalnızca tanık anlatımına dayanan bir iddiayla mahkûmiyete konu edilemeyeceğidir. Yargıtay içtihadında yerleşik olarak vurgulanan bu kural şu iki koşula bağlıdır:

1. İmzalı boş kâğıt, karşı tarafa rızaen (kendi iradesiyle) teslim edilmiş olmalıdır — hile veya rıza dışı ele geçirme iddiası ayrıca ve açıkça ileri sürülmemişse bu şart karşılanmış sayılır.
2. Senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, yazılı bir delille veya en azından “delil başlangıcı” niteliğindeki bir belgeyle desteklenmelidir; aksi hâlde salt tanık beyanına veya yoruma dayalı bilirkişi görüşüne dayanılarak mahkûmiyet kurulamaz.

Bu güçlüğü aşmak bakımından, “delil başlangıcı” sayılabilecek somut belge türleri özellikle önem kazanır: taraflar arasındaki WhatsApp veya SMS yazışmaları, e-posta trafiği, banka dekontu ve hesap hareketleri, noter ihtarnameleri, karşı tarafın kendi el yazısıyla düzenlediği notlar ve tanık beyanları bu kapsamda değerlendirilebilir. Örneğin taraflar arasındaki gerçek borç miktarını gösteren banka kayıtları, senede yazılan tutarın anlaşmayla bağdaşmadığını ortaya koyabilir; benzer şekilde “senedi şu tutar için dolduracağım” içerikli bir mesajlaşma kaydı da delil başlangıcı işlevi görebilir. Bu nedenle böyle bir durumla karşılaşan kişinin, elindeki tüm bilgi ve belgeleri koruması ve bir avukatla birlikte değerlendirmesi önem taşır.

Bu ispat güçlüğü, uygulamada bazı dosyaların yalnızca delil yetersizliği nedeniyle sonuçsuz kalmasına yol açabilmektedir. Bu nedenle, mümkün olduğu ölçüde boş imzalı belge vermekten kaçınmak; bu mümkün değilse belgenin hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde kullanılacağını yazılı bir protokolle ya da en azından karşılıklı bir mesajla kayıt altına almak, sonraki uyuşmazlıklarda önemli bir koruma sağlayabilir. Bu öneri, geçmişte böyle bir belge vermiş kişileri kusurlu göstermek için değil; ileride benzer bir durumla karşılaşmamak isteyen okuyuculara yol göstermek amacıyla belirtilmektedir.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Durumlar

Açığa imzanın kötüye kullanılması, güven ilişkilerinin yoğun olduğu alanlarda karşımıza çıkar. Türkiye’de sıkça rastlanan durumlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Kefillik ve garantörlük ilişkileri: Bir borca kefil olan kişinin, güvence amacıyla boş imzalı senet vermesi ve bu senedin anlaşılan tutarın çok üzerinde doldurulması.
• İş ilişkileri: İşe girerken veya çalışma sırasında işverene teslim edilen boş imzalı evrakların, sonradan farklı içeriklerle doldurulması.
• Avukatlık-müvekkillik ilişkisi: Vekâletname veya dava dosyası kapsamında müvekkilin imzaladığı boş belgelerin, sonradan müvekkil aleyhine hesaplaşma veya ibraname belgesine dönüştürülmesi; nitekim Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı kararında tam olarak bu tür bir olayı incelemiştir.
• Emlak ve gayrimenkul alım-satım ilişkileri: Taşınmaz alım-satımında teminat veya kapora amacıyla verilen, tutarı ve tarihi boş bırakılmış senetlerin, satış işlemi tamamlandıktan sonra iade edilmeyip doldurularak icraya konulması.
• Şirket ortaklığı ve hisse devri ilişkileri: İhalelerde kullanılmak üzere referans amacıyla verilen boş imzalı belgelerin, veriliş amacı dışında hisse devir sözleşmesi hâline getirilmesi.
• Aile içi ve yakın çevre ilişkileri: Akrabalar veya yakın arkadaşlar arasında güvene dayalı olarak verilen boş imzalı kâğıtların amaç dışı kullanılması.
• Ticari ilişkiler: Sürekli iş yapan taraflar arasında teminat amacıyla verilen açık senetlerin, ilişki bozulduğunda anlaşma dışı doldurulması.

Bu durumların ortak yanı, aralarında güven ilişkisi bulunan kişiler arasında yaşanmalarıdır. Böyle bir olayla karşılaşmak, imzayı atan kişinin dikkatsizliğinden kaynaklanmış sayılmaz; güven ilişkisi içinde bu tür belgeler vermek son derece yaygın ve çoğu zaman ticari hayatın gereğidir. Önemli olan, durumu fark ettiğinizde haklarınızı süresinde kullanmanızdır. Bu yazı belirli bir kişiye veya olaya ilişkin yorum içermez; yalnızca kanundaki hukuki çerçeveyi ve konuyla ilgili yayımlanmış yargı kararlarını açıklamaktadır.

TCK 209 ile TCK 156 (Bedelsiz Senedi Kullanma) Arasındaki Fark

Açığa imzanın kötüye kullanılması suçu, uygulamada en sık bedelsiz senedi kullanma suçu (TCK madde 156) ile karıştırılır. TCK 156’ya göre bedelsiz kalmış bir senedi kullanan kimseye, şikâyet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir. Bu suçun oluşabilmesi için senedin borçlusu tarafından ödenmiş ve bir şekilde alacaklının elinde kalmış olması, alacaklının da bu ödenmiş senedi sanki hâlâ geçerliymiş gibi kullanması (örneğin icraya koyması) gerekir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2020/272 E., 2021/683 K. sayılı ve 28.12.2021 tarihli kararında bu iki suç arasındaki ayrımı net bir şekilde ortaya koymuştur. Karara konu olayda, emlakçılık yapan sanık ile bir taşınmaz alım-satımı konusunda anlaşan katılan, satış işlemleri tamamlandıktan sonra geri alınmak kaydıyla yalnızca kimlik bilgilerini ve imzasını içeren, tutarı ve ödeme tarihi boş bırakılmış bir senedi sanığa teslim etmiştir. Satış bedelinin tamamı ödenmesine rağmen sanık, senedi iade etmek yerine boş bırakılan kısımları 10.000 TL bedelle doldurarak katılan aleyhine icra takibi başlatmıştır. Yerel mahkeme bu eylemi bedelsiz senedi kullanma suçu kapsamında değerlendirmiş, ancak Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu nitelendirmeyi isabetsiz bulmuştur:

“…katılanın imzaladığı senedi sanığa verdiği sırada senet üzerinde herhangi bir tutarın yazılı olmadığının ve sanığın katılandan alacaklı olduğu iddiası ile teminat amacıyla kendisine verilen senedin üzerine 10.000 TL bedel yazarak katılan aleyhinde icra takibi yaptığının anlaşılması nedeniyle sanığın eyleminin TCK’nın 156. maddesinde düzenlenen bedelsiz senedi kullanma suçunu değil, aynı Kanun’un 209. maddesinin birinci fıkrasında düzenlenen açığa imzanın kötüye kullanılması suçunu oluşturduğu kabul edilmelidir.”

Bu karardan çıkan ayrım ölçütü şu şekilde özetlenebilir:

1. Senet, düzenlendiği anda geçerli bir bedel içeriyor ve bu bedel sonradan ödenmişse, ancak senet iade edilmeyip kullanılmaya devam edilmişse bedelsiz senedi kullanma suçu (TCK 156) gündeme gelir.
2. Senet, teslim edildiği anda tutar veya vade bölümü boş olarak verilmiş ve bu boşluk sonradan anlaşmaya aykırı biçimde doldurulmuşsa, ortada ödenmiş bir senet değil, henüz içeriği oluşmamış bir kâğıt bulunduğundan açığa imzanın kötüye kullanılması suçu (TCK 209/1) oluşur.

Bu ayrım yalnızca akademik değildir; iki suçun ceza aralıkları da farklıdır (TCK 156’da altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası, TCK 209/1’de üç aydan bir yıla kadar hapis cezası) ve her iki suç da şikâyete tabi olmakla birlikte, doğru nitelendirme dosyanın hangi maddi olgulara odaklanacağını belirler.

Özel Belgede Sahtecilik (TCK 207) ile İlişkisi ve Sınırı

Açığa imzanın kötüye kullanılması ile özel belgede sahtecilik arasındaki sınır, uygulamada sıkça tartışılır. İki suç arasındaki temel fark, imzanın gerçekliğidir. Açığa imzanın kötüye kullanılmasında imza gerçektir ve imza sahibine aittir; sahte olan, imzanın üzerine sonradan yazılan içeriktir. Özel belgede sahtecilikte ise belge baştan sahte olarak düzenlenir veya gerçek belge tahrif edilir; imza da taklit edilmiş olabilir.

Bu ayrım şu şekilde özetlenebilir: kişi imzasını kendi atmış ve kâğıdı rızasıyla vermişse, sonradan anlaşma dışı doldurma TCK 209/1 kapsamındadır. Buna karşılık kâğıt hukuka aykırı yolla ele geçirilmişse, TCK 209/2 yoluyla doğrudan belgede sahtecilik hükümleri devreye girer. İmzanın taklit edildiği hâllerde ise zaten açığa imza değil, doğrudan belgede sahtecilik söz konusudur.

TCK 209/2’nin ne denli ağır sonuçlar doğurabileceğini gösteren bir örnek, Yargıtay (Kapatılan) 15. Ceza Dairesinin 2012/13041 E., 2013/19653 K. sayılı ve 10.12.2013 tarihli kararıdır. Olayda, bir ihaleye katılmak için referans mektubu istenerek katılanın şirket başlıklı kâğıda attığı boş imzalı belgelerden biri, veriliş amacının dışında “hisse devir sözleşmesi” başlığı altında doldurularak katılanın 450.000 adet hissesinin sanığa devredildiğine ilişkin bir belgeye dönüştürülmüştür.

Yerel mahkeme beraat kararı vermiş, ancak Yargıtay bu kararı bozmuştur; kararda hisse devrine ilişkin imzanın katılana ait şirket kaşesi üzerine atılmış olması, sanığın hisse bedelini ödediğine dair herhangi bir belge sunamaması ve hisselerin gerçek değerinin çok altında bir bedelle “satılmış” görünmesi gibi olguların, belgenin katılanın rızası dışında doldurulduğunu gösteren delil başlangıcı niteliğinde olduğu vurgulanmıştır:

“…söz konusu devir sözleşmesinin beyaza imza üzerine imza sahibinin rızası hilafına olduğunun belirtilmesi, karşısında sanığın açığa atılmış imzaları katılanın rızası hilafına doldurarak kullandığı ve üzerine atılı açığa imzanın kötüye kullanılması suçunu işlediği anlaşıldığı halde, mahkumiyeti yerine yazılı şekilde beraatine karar verilmesi… BOZULMASINA…”

Bu sınırın doğru çizilmesi, hem uygulanacak cezayı hem de suçun şikâyete bağlı olup olmadığını belirlediğinden büyük önem taşır. Nitelendirmedeki bir hata, kişinin çok daha ağır bir suçtan yargılanmasına ya da tam tersine mağdurun hakkını arayamamasına yol açabilir.

Bu nedenle imzasının kötüye kullanıldığını düşünen kişinin, olayın hangi hükme girdiğini baştan doğru değerlendirmesi önemlidir. Özellikle şikâyete bağlılık ve süre bakımından, birinci fıkra kapsamında kalan bir olayda gecikme ciddi bir hak kaybına yol açabilirken; ikinci fıkra kapsamındaki bir olayda böyle bir şikâyet süresi sınırı bulunmaz. Bu ayrımın erken aşamada netleştirilmesi, hangi adımların ne kadar süre içinde atılması gerektiğini de belirler.

Bilirkişi İncelemesi: Senedin Sonradan Doldurulduğu Teknik Olarak Nasıl Tespit Edilir?

Bir senedin, imzalandığı anda boş olup sonradan doldurulduğu iddiası, çoğu zaman teknik bir bilirkişi incelemesiyle desteklenir. Yargıtay (Kapatılan) 15. Ceza Dairesinin 2012/21993 E., 2014/13338 K. sayılı ve 03.07.2014 tarihli kararına konu olayda, 100.000 Alman Markı bedelli bir bono üzerinde yapılan bilirkişi incelemesinde, senedin sonradan monte edildiğine işaret eden bulgular tespit edilmiştir. Yargıtay bu kararında, ilk derece mahkemesinin yalnızca ticaret mahkemesindeki bir davada alınmış bilirkişi raporuyla yetinmesini yeterli görmeyerek, gerçeğin kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ortaya konması için Adli Tıp Kurumu’ndan ek rapor alınması gerektiğine hükmetmiştir.

Uygulamada adli tıp ve kriminal laboratuvar bilirkişileri, bir senedin veya belgenin sonradan doldurulup doldurulmadığını incelerken tipik olarak şu teknik kriterlere bakar:

1. Mürekkep ve kalem farkı: İmza ile senet metnindeki yazı ve rakamların aynı kalemle mi, yoksa farklı mürekkep özellikleri taşıyan ayrı kalemlerle mi atıldığı incelenir; farklı kalemler, imza ile metnin farklı zamanlarda oluşturulduğuna işaret edebilir.
2. Toner ve baskı izleri: Bilgisayarda hazırlanıp yazıcıdan çıktı alınan belgelerde, matbu kısımlar ile boşluk bırakılan alanlar arasındaki toner kalıntıları, belgenin sonradan doldurulduğunu gösterebilir.
3. Kâğıdın fiziksel bütünlüğü: Senedin üst veya alt kısımlarının makas veya benzer bir kesici aletle kesilip kesilmediği, kâğıt liflerinde deformasyon veya künt kesim izi bulunup bulunmadığı incelenir; bu izler, imzalı bir kâğıt parçasının başka bir metnin üzerine “monte edildiğine” işaret edebilir.
4. Sayfa yerleşimi ve satır hizası: Matbu yazılar ile imza arasındaki satır boşluklarının tutarlılığı, imzanın metinle aynı anda mı yoksa ayrı bir zamanda mı atıldığını ortaya koyabilir.

Bu teknik bulgular, tek başına iddianın tamamen ispatına yeterli olmasa da, Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı kararında da vurgulandığı üzere “delil başlangıcı” niteliğinde kabul edilebilir ve bu durumda tanık beyanlarıyla birlikte değerlendirilerek iddianın ispatına katkı sağlayabilir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunun Özel Görünüş Biçimleri

Suç, kâğıdın doldurulmasıyla tamamlanır; bu nedenle teşebbüs hükümlerinin uygulanma alanı sınırlı olabilir. Doldurma işlemine başlanıp tamamlanamadığı hâllerde teşebbüs tartışılabilir. Suçun birden çok kişinin katılımıyla işlenmesi hâlinde iştirak kurallarına göre her failin katkısı ayrı ayrı değerlendirilir.

İçtima bakımından ise, anlaşma dışı doldurulan belgenin ayrıca bir dolandırıcılıkta veya icra takibinde kullanılması hâlinde suçların içtimaı kuralları gündeme gelebilir. Özellikle TCK 209/2 kapsamındaki hâllerde, belgede sahtecilik hükümleri uygulanacağından TCK 212’deki içtima kuralı da devreye girebilir.

Bu bağlamda, doldurulan belgenin bir icra takibinde kullanılmasının, ayrıca dolandırıcılık suçunu oluşturup oluşturmayacağı da uygulamada sık tartışılır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı kararında bu konuya da değinerek, açığa imzanın kötüye kullanılması yoluyla elde edilen bir senede dayanılarak icra takibi başlatılmasının, tek başına dolandırıcılık suçunun unsuru olan “hile” olarak nitelendirilemeyeceğini, zira icra takibinin doğrudan kötüye kullanılan belgeye dayandığını, ayrıca mağduru aldatıcı ek bir davranış bulunmadıkça olayın nitelikli dolandırıcılık değil, açığa imzanın kötüye kullanılması suçunu oluşturacağını kabul etmiştir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda Cezayı Etkileyen Diğer Hususlar

• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB): Birinci fıkradaki ceza aralığı hafif olduğundan, koşulları varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması sık gündeme gelir.
• Cezanın ertelenmesi ve seçenek yaptırımlar: Koşulları varsa cezanın ertelenmesi veya kısa süreli hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi mümkün olabilir.
• Şikâyetten vazgeçme: Birinci fıkra şikâyete bağlı olduğundan, vazgeçme davayı düşürür; bu, uygulamada en etkili sonuçlardan biridir.
• Uzlaştırma: TCK 209/1 kapsamındaki açığa imzanın kötüye kullanılması suçu, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253. maddesi anlamında şikâyete bağlı bir suç olduğundan uzlaştırma kapsamındadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2020/272 E., 2021/683 K. sayılı kararında, sanık ve mağdura usulüne uygun şekilde düzenlenmiş bir uzlaşma teklif formu sunulmadan verilen mahkûmiyet hükmünü, taraflara usulüne uygun uzlaşma teklifinde bulunulmaması nedeniyle bozmuştur; bu karar, dosyada uzlaştırma usulüne uyulup uyulmadığının her aşamada denetlenmesi gerektiğini göstermektedir.

Bu kurumların uygulanıp uygulanmayacağı; hangi fıkranın uygulandığına, hükmedilen cezaya, failin adli geçmişine ve olayın koşullarına göre değişir. İkinci fıkra kapsamındaki hâllerde belgede sahtecilik hükümleri uygulanacağından, ceza aralığı yükselir ve bu kurumlardan yararlanma ihtimali azalır.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda Soruşturma, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

TCK 209/1 kapsamındaki fiiller şikâyete bağlı olduğundan, soruşturma ancak mağdurun süresinde şikâyette bulunmasıyla başlar. TCK 209/2 kapsamındaki fiiller ise belgede sahtecilik hükümlerine tabi olduğundan resen soruşturulur. Her iki hâlde de cezanın üst sınırı on yılı aşmadığından, bu suça kural olarak asliye ceza mahkemesi bakar. Dava açılabilmesi için öngörülen dava zamanaşımı süresi de uygulanan hükme ve cezaya göre belirlenir.

Uygulamada, kâğıdın ne zaman ve hangi koşullarda doldurulduğu, yazının imzadan sonra eklenip eklenmediği gibi teknik hususlar bilirkişi incelemesine konu olabilir. Yukarıda ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, bu tür incelemeler özellikle senedin farklı zamanlarda doldurulduğunun tespiti bakımından önem taşır ve sıklıkla Adli Tıp Kurumu veya kriminal polis laboratuvarları tarafından yürütülür.

Dava zamanaşımı süresi işlemeye başladıktan sonra, soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin bir kısmı (örneğin şüpheli veya sanığın sorguya çekilmesi, iddianamenin kabulü, mahkûmiyet kararı verilmesi gibi TCK’nın 67. maddesinde sayılan işlemler) bu süreyi keser; kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar. Sanığın kaçak olması gibi bazı durumlarda ise zamanaşımı durabilir. Bu nedenle dosyanın ne kadar süredir açık olduğu ve hangi usul işlemlerinin yapıldığı, zamanaşımının gerçekleşip gerçekleşmediğinin tespiti bakımından tek tek incelenmelidir.

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçunda Sürecin İşleyişi ve Savunma

Bu suçla ilgili bir dosyada, sürecin odağında şu sorular yer alır: kâğıt gerçekten imzalı ve boş olarak mı verilmiştir; rızaen mi teslim edilmiş yoksa hukuka aykırı mı ele geçirilmiştir; taraflar arasında kâğıdın nasıl doldurulacağına dair bir anlaşma var mıydı; ve doldurma bu anlaşmaya aykırı mıdır?

Suçlamayla karşılaşan kişi bakımından savunma, çoğu zaman doldurmanın anlaşmaya uygun olduğunu ya da taraflar arasında gerçekten var olan bir borcun belgelendirildiğini ortaya koymaya odaklanır.

Yargıtay 15. Ceza Dairesinin 2014/10924 E., 2014/11123 K. sayılı ve 03.07.2014 tarihli kararında; icra takibini yürüten avukatların tahsil ettikleri parayı şikâyetçiye vermeyip uhdelerinde tuttukları ve bu kapsamda bir “ibraname” belgesinin açığa imzanın kötüye kullanılması yoluyla oluşturulduğu iddia edilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda, tahsil edilen paranın gerçekten şikâyetçiye ödendiğine dair bulgular ile sanıkların savunmalarının, mahkûmiyet için gereken “her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil” ölçütünü karşılamadığı kabul edilerek beraat kararı onanmıştır. Bu karar, ispat yükünün iddia makamında olduğunu ve şüpheden sanık yararlanır ilkesinin bu suç tipinde de tam olarak uygulandığını göstermesi bakımından önemlidir.

Ayrıca fiilin hangi fıkra kapsamında değerlendirileceği (rızaen teslim mi, hukuka aykırı ele geçirme mi) titizlikle denetlenmelidir; çünkü bu, cezayı ve şikâyet şartını kökten değiştirir. Bu suç tipleri için ceza davası süreçleriniz ile ilgili olarak kamu güvenine karşı suçlarda deneyimli bir ceza avukatı ile iletişime geçebilirsiniz.

İmzası kötüye kullanılan kişi bakımından ise en kritik nokta süredir. Birinci fıkra şikâyete bağlı olduğundan, fiili ve faili öğrendikten sonra altı aylık süre içinde şikâyet edilmesi gerekir; bu süre kaçırıldığında ceza yönünden hak kaybı yaşanabilir. Bu nedenle imzalı boş kâğıdının anlaşma dışı doldurulduğunu fark eden kişinin, elindeki tüm delilleri (mesajlar, yazışmalar, banka kayıtları, tanık bilgileri) toplayarak vakit kaybetmeden bir avukata başvurması önem taşır.

Ceza sürecinden bağımsız olarak, mağdurun başvurabileceği hukuki yollar da bulunmaktadır. Kötüye kullanılan senet bir icra takibine konu edilmişse, borçlu icra dairesindeki ödeme emrine karşı itirazın iptali yoluna gidebilir; henüz icra takibi başlatılmamışsa veya takip sona ermişse, senedin geçersizliğinin tespiti için menfi tespit davası açılabilir. Özellikle senet bir bono, çek veya poliçe gibi kambiyo senedi niteliğindeyse, icra takibine itiraz süreleri son derece kısa olduğundan (kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda ödeme emrine itiraz süresi beş gündür), ceza şikâyetiyle eş zamanlı olarak icra hukuku yönünden de hızlı hareket edilmesi büyük önem taşır.

Sık Sorulan Sorular

Açığa İmzanın Kötüye Kullanılması Suçu için Sonuç

Açığa imzanın kötüye kullanılması suçu (TCK 209), imzaya ve güven ilişkilerine duyulan itibarı korur. Maddenin en kritik yönü, iki fıkra arasındaki ayrımdır: kâğıt rızaen teslim edilmişse şikâyete bağlı ve hafif cezalı birinci fıkra; hukuka aykırı olarak ele geçirilmişse belgede sahtecilik hükümlerine yönlendiren ve çok daha ağır sonuçlar doğuran ikinci fıkra uygulanır.

Birinci fıkranın bölümdeki tek şikâyete bağlı suç olması ve altı aylık şikâyet süresi, mağdur bakımından pratik olarak en önemli noktalardır. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2017/31 E., 2020/354 K. sayılı kararında ortaya konan ispat kuralı ise, bu suça ilişkin bir iddianın kural olarak yazılı delil veya en azından delil başlangıcı niteliğindeki belgelerle desteklenmesi gerektiğini, dosyanın seyrini büyük ölçüde belirleyen bir doktrin olarak önümüze koymaktadır.

İstanbul’un Bahçelievler ilçesinde, Bakırköy Adliyesi’ne yakın konumda yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir.

Avukat Sinan Karabacak – Cep Tel: +90 535 671 88 95