İçindekiler
Bir ceza dosyası, suç şüphesinin öğrenildiği andan kararın kesinleşmesine kadar birden çok yargı organının elinden geçer. Şüphelinin ifadesini alan savcı, tutuklama kararını veren hâkim, davayı gören mahkeme ve kararı denetleyen üst derece mercii çoğu zaman farklı makamlardır. Hangi organın hangi aşamada, hangi yetkiyle hareket ettiğini bilmek; sürecin nereye gittiğini anlamanın ve doğru zamanda doğru adımı atmanın ön koşuludur. Bu sayfa, ceza yargısı teşkilatının genel haritasını çizer, organların görev paylaşımını özetler ve her biri için hazırlanmış ayrıntılı rehberlere yönlendirir.
Ceza Yargısının İki Ayağı
Türk ceza yargısı, temelde iddia makamı ile karar makamı arasındaki iş bölümüne dayanır. Bu ayrım, adil yargılanma hakkının kurumsal güvencelerinden biridir: iddia eden ile karar veren aynı makam değildir.
- İddia makamı: Cumhuriyet Başsavcılığı soruşturmayı yürütür, delil toplar, dava açar veya kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Savcı, yalnızca sanığın aleyhine değil, lehine olan delilleri de toplamakla yükümlüdür.
- Karar makamı: Soruşturma sırasında hâkim kararı gereken işler (tutuklama, arama, el koyma) sulh ceza hâkimliğine; dava açıldıktan sonra yargılama, suçun ağırlığına göre asliye ceza veya ağır ceza mahkemesine; sanık çocuksa çocuk mahkemelerine aittir.
Mahkemelerin hangi işe bakacağı belirlenirken kural olarak ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler dikkate alınmaz; suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırı esas alınır (5235 sayılı Kanun m.14). Bu kural, görev tespitinde keyfîliği önler ve baştan öngörülebilirlik sağlar.
Bir Dosya Hangi Aşamalardan Geçer?
Teşkilatı kavramanın en kolay yolu, bir dosyanın izlediği yolu adım adım takip etmektir.
- Soruşturma evresi. Suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülür. İfade alma, delil toplama, bilirkişi incelemesi ve gözaltı bu aşamadadır. Hâkim kararı gereken tedbirlerde (tutuklama, adli kontrol, arama) sulh ceza hâkimliği devreye girer.
- İddianame veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı. Soruşturma sonunda savcı, yeterli şüphe görürse iddianame düzenleyerek kamu davası açar; görmezse kovuşturmaya yer olmadığı kararı (KYOK) verir. KYOK kararına itiraz sulh ceza hâkimliğine yapılır.
- Kovuşturma (dava) evresi. İddianamenin görevli mahkemece kabulüyle başlar. Yargılama; duruşmalar, delillerin tartışılması, esas hakkında mütalaa ve savunma aşamalarından geçerek hükümle sonuçlanır.
- Kanun yolları. İlk derece kararına karşı önce istinaf (Bölge Adliye Mahkemesi) yoluna gidilir; istinaf, dosyayı hem maddi olay hem hukuk yönünden yeniden inceler. Kanunda öngörülen hâllerde ardından temyiz (Yargıtay) yolu açıktır; temyiz yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapar.
Görev ile Yetki Farkı
Çoğu zaman karıştırılan iki kavram, dosyanın nereye gideceğini birlikte belirler. Görev, hangi tür mahkemenin (asliye mi, ağır ceza mı) bakacağını; yetki ise hangi yerdeki mahkemenin bakacağını ifade eder. Kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir. Görev kuralları kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında mahkemece kendiliğinden gözetilir. Yanlış görevli mahkemede açılan davada görevsizlik kararı verilir ve dosya görevli mahkemeye gönderilir.
Ceza Yargısı Organları — Özet ve Ayrıntılı Rehberler
Cumhuriyet Başsavcılığı
Soruşturmayı yürüten, iddianame düzenleyen ve kesinleşen cezaların infazını takip eden iddia makamıdır. Büyük adliyelerde soruşturma, müracaat, infaz, çocuk ve aile içi şiddet büroları üzerinden çalışır. Bir suç şüphesiyle karşılaşıldığında ilk hareket eden makam burasıdır. → Cumhuriyet Başsavcılığı ve büroların görevleri
Sulh Ceza Hâkimliği
2014’ten bu yana bir yargılama mahkemesi değildir. Soruşturma evresinde tutuklama, arama, el koyma gibi hâkim kararlarını verir, KYOK ve idari yaptırım kararlarına itirazları inceler. Tek hâkimli çalışır ve kararlarına yatay itiraz sistemiyle itiraz edilir. → Sulh ceza hâkimliğinin görev ve yetkileri
Asliye Ceza Mahkemesi
Ceza yargısının genel görevli ilk derece mahkemesidir. Tek hâkimlidir; cezanın üst sınırı 10 yıl ve altında olan, ağır cezanın görevine girmeyen tüm suçlara bakar. Pratikte en çok dava bu mahkemede görülür. → Asliye ceza mahkemesinin görevleri ve baktığı suçlar
Ağır Ceza Mahkemesi
En ağır ve ismen sayılan suçlara bakar. Bir başkan ve iki üyeden oluşan heyetle (üç hâkim) çalışır. Cezanın üst sınırı 10 yılı aşan suçlar ile yağma, zimmet, nitelikli dolandırıcılık gibi belirli suçlar buradadır. → Ağır ceza mahkemesinin görevleri ve baktığı suçlar
Çocuk ve Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri
18 yaşından küçük sanıklar için özel mahkemelerdir. Bir “ayna kuralı” işler: suç bir yetişkin için hangi mahkemeye giriyorsa, çocuk için onun çocuk muadili görevlidir. Çocuk mahkemesi tek hâkimli ve savcısız, çocuk ağır ceza mahkemesi heyet hâlinde çalışır. → Çocuk mahkemesi ve çocuk ağır ceza mahkemesi
Karşılaştırma Tablosu
| Yargı Organı | Yapı | Görev Alanı | Ceza Ölçütü | Kuruluş Kanunu |
|---|---|---|---|---|
| Cumhuriyet Başsavcılığı | Savcılar + bürolar | Soruşturma, iddianame/KYOK, infaz | — | 5235 sayılı Kanun |
| Sulh Ceza Hâkimliği | Tek hâkim | Soruşturma evresi kararları, itirazlar | — (yargılama yapmaz) | 5235 m.10 (6545) |
| Asliye Ceza Mahkemesi | Tek hâkim | Genel görevli | Üst sınır ≤ 10 yıl | 5235 sayılı Kanun |
| Ağır Ceza Mahkemesi | Başkan + 2 üye | Ağır ve ismen sayılan suçlar | Üst sınır > 10 yıl + ismen sayılanlar | 5235 m.12 |
| Çocuk Mahkemesi | Tek hâkim (savcısız) | Çocukların asliye/sulh kapsamı suçları | Asliye muadili | 5395 sayılı Kanun |
| Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi | Başkan + 2 üye | Çocukların ağır ceza kapsamı suçları | Ağır ceza muadili | 5395 sayılı Kanun |
Hangi Suç Hangi Mahkemede?
Görevli mahkeme, suçun cezasının üst sınırına ve varsa özel görev kurallarına göre belirlenir. Aynı suçun basit hâli asliye cezada, nitelikli hâli ağır cezada görülebilir; bu nedenle yalnızca suçun adına değil, somut nitelendirmesine bakmak gerekir. Sık karşılaşılan suç tipleri için hazırladığımız detaylı rehberler:
- Hayata Karşı Suçlar (TCK 81-85)
- Vücut Dokunulmazlığına Karşı Suçlar (TCK 86-93)
- Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlar (TCK 102-105)
Hâlihazırda görülmekte olan bir dosyanın hangi mahkemede ve hangi aşamada olduğunu en kesin biçimde UYAP Vatandaş Portalı (vatandas.uyap.gov.tr) üzerinden e-Devlet şifrenizle öğrenebilirsiniz.
Hukuki Bilgilendirme
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz ve avukatla kurulacak vekâlet ilişkisinin yerine geçmez. Görev kuralları, yargı çevreleri ve mahkeme yapıları mevzuat değişiklikleriyle güncellenebilir. Her dosyanın kendine özgü koşulları olduğundan, durumunuza ilişkin değerlendirme için bir İstanbul ceza avukatı ile görüşmeniz önerilir.
İstanbul’un Bahçelievler ilçesinde, Bakırköy Adliyesi’ne yakın konumda yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir.
Av. Sinan Karabacak – Cep Tel: +90 535 671 88 95
3 Yorumlar