Başkası Yerine Ceza İnfaz Kurumuna veya Tutukevine Girme Suçu (TCK-291)

Başkası yerine ceza infaz kurumuna veya tutukevine girme suçu, kendisini bir hükümlünün veya tutuklunun yerine koyarak onun adına cezaevine ya da tutukevine giren kişiyi cezalandıran suçtur ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu‘nun 291’inci maddesinde düzenlenmiştir. Bu suçun cezası TCK m.291/1 uyarınca 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezasıdır. Kanunda kardeş, eş, anne, baba veya çocuk yerine cezaevine girene yönelik bir cezasızlık ya da indirim hâli bulunmaz; kendi yerine birini cezaevine sokan hükümlü veya tutuklu da suça azmettiren olarak aynı ceza sınırları içinde sorumlu tutulur. Suç şikâyete bağlı değildir, uzlaştırma ve önödeme kapsamında değildir; davaya asliye ceza mahkemesi bakar ve dava zamanaşımı 8 yıldır.

Bu suç, Türk Ceza Kanunu’nun “Adliyeye Karşı Suçlar” bölümünde yer alır ve uygulamada “başkasının yerine cezaevine girme”, “kardeşi yerine hapis yatma” veya “başkası adına ceza çekme” olarak da anılır. En sık görüldüğü durumlar; kesinleşmiş hapis cezası bulunan kardeşinin kimliğiyle yakalanıp onun yerine cezaevine giren kişi, aynı köyden tanıdığı birinin adıyla tutuklanmaya razı olan kişi ve icra ceza mahkemesinin verdiği hapsi ağabeyi yerine çeken kardeştir. Ancak Yargıtay, başkasının kimliğini kullanan herkesi bu suçtan sorumlu tutmaz: kişi kendi işlediği suç nedeniyle başkasının adıyla yargılanıp cezaevine girmişse, kimliğini kullandığı kişinin cezası olduğunu bilmiyorsa veya gerçek kimliğini kendiliğinden açıklamışsa suç oluşmaz.

Kanun metninin resmi kaynağı: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, mevzuat.gov.tr

Yargıtay Kararları Işığında Başkası Yerine Ceza İnfaz Kurumuna Girme Suçunun Oluşması İçin Gerekli Şartlar

Başkası yerine ceza infaz kurumuna veya tutukevine girme suçunun oluşması için içtihatlarla Yargıtay tarafından bazı kriterler ortaya konulmuştur. Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2019/12712 E., 2019/11890 K. sayılı ve 08.10.2019 tarihli kararı, Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2014/359 E., 2014/6183 K. sayılı ve 08.05.2014 tarihli kararı ile Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/11306 E., 2023/6551 K. sayılı ve 27.09.2023 tarihli kararı esas alındığında, maddeler hâlinde saymak gerekirse bu suçun oluşması için:

1. Hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü veya tutuklama kararı bulunan başka bir kişinin, yani bir hükümlünün veya tutuklunun bulunması,
2. Failin bu kişi olmaması, yani kendi işlediği suçun cezasını çekmiyor olması,
3. Failin kendisini bu hükümlünün veya tutuklunun yerine koyması, yani onun kimliğiyle veya onun adına hareket etmesi,
4. Failin, hükümlü veya tutuklu hakkındaki kararın infazı amacıyla ceza infaz kurumuna veya tutukevine fiilen girmesi,
5. Failin, kimliğini kullandığı kişinin hükümlü veya tutuklu olduğunu bilmesi ve onun yerine cezaevine girmeyi istemesi

gerekmektedir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/11306 E., 2023/6551 K. sayılı kararında bu son şart “kimliğini ibraz ettiği kişi yerine cezaevine girme özel kastı” olarak ifade edilmiş ve bu kast bulunmayan sanık hakkında beraat kararı verilmesi gerektiğine hükmedilmiştir.

A- TCK 291 Madde Metninin İncelenmesi

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 291’inci maddesi yürürlükteki hâliyle aşağıdaki gibidir:

Başkası yerine ceza infaz kurumuna veya tutukevine girme

Madde 291- (1) Kendisini, bir hükümlünün veya tutuklunun yerine koyarak ceza infaz kurumuna veya tutukevine giren kimseye altı aydan iki yıla kadar hapis cezası verilir.

TCK m.291 tek fıkradan oluşur ve 01.06.2005’te yürürlüğe girdiğinden bu yana değişmemiştir. 765 sayılı eski Türk Ceza Kanunu’nda benzer fiil 284’üncü maddede düzenlenmişti; Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2009/15486 E., 2010/7279 K. sayılı ve 24.06.2010 tarihli kararında, “başkasının yerine hapse girmek suçunu azmettirmek” fiili bakımından 765 sayılı Kanun’un 64/2 ve 284’üncü maddeleri ile 5237 sayılı Kanun karşılaştırılarak lehe kanun belirlenmiştir.

Maddede, TCK m.283/3’teki suçluyu kayırma suçunda olduğu gibi üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi hâlinde cezaya hükmolunmayacağına ilişkin bir düzenleme yoktur. Bu nedenle kardeşi veya babası yerine cezaevine giren kişi, akrabalık bağı nedeniyle cezadan kurtulamaz ve indirimden yararlanamaz.

B- Suçun Unsurları

1- Korunan Hukuki Değer

TCK m.291 ile korunan hukuki değer, mahkeme kararlarının doğru kişi hakkında infaz edilmesi ve ceza infaz sisteminin etkin işlemesidir. Başkası yerine cezaevine giren kişi, gerçek hükümlünün cezasını çekmekten kurtulmasına yol açar ve adaletin yerine getirilmesini engeller. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/1121 E., 2020/519 K. sayılı ve 15.12.2020 tarihli kararında, aynı bölümde yer alan hükümlü veya tutuklunun kaçması suçu bakımından kanun koyucunun amacının devletin adli yargı fonksiyonlarını yerine getirebilmesi ve ceza infaz sisteminin etkin biçimde işlemesi olduğu vurgulanmıştır; bu tespit TCK m.291 için de geçerlidir.

2- Fail: Hükümlü veya Tutuklu Olmayan Herkes

Bu suçun faili, hükümlü veya tutuklunun kendisi dışındaki herkes olabilir. Fail için kanunda özel bir sıfat aranmaz; kardeş, akraba, arkadaş veya para karşılığı bu işi kabul eden yabancı bir kişi fail olabilir.

Suçun en önemli sınırı, failin kendi cezasını çekmiyor olmasıdır. Kişi kendi işlediği bir suç nedeniyle yakalandığında başkasının kimliğini kullanmış, bu kimlikle yargılanmış ve cezaevine girmişse, cezaevinde aslında kendi cezasını çekmektedir. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2014/359 E., 2014/6183 K. sayılı ve 08.05.2014 tarihli kararında; 09.03.2008 tarihinde işlediği nitelikli hırsızlık ve mala zarar verme suçlarından yakalandığında katılana ait kimlik bilgilerini kullanan, bu kimlikle tutuklanıp yargılanan, mahkûmiyetin kesinleşmesinden sonra açık ceza infaz kurumunda infazına başlanan ve özel izinden dönmemesi üzerine gerçek kimliği ortaya çıkan sanık hakkında TCK m.291’in unsurlarının oluşmadığı ve beraat kararı verilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Aynı ilke, Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2021/17307 E., 2023/1352 K. sayılı ve 15.03.2023 tarihli kanun yararına bozma kararında da uygulanmıştır. Bu olayda nitelikli yağma ve silah suçlarını işleyen kişi ağabeyinin kimlik bilgilerini kullanmış, ağabeyinin adıyla yargılanıp cezaevine girmiş, yıllar sonra parmak izi karşılaştırmasıyla gerçek fail ortaya çıkmıştır. Asliye ceza mahkemesi ağabeyi TCK m.291’den 5 ay hapis cezasına, kardeşi de bu suça azmettirmeden 9 ay hapis cezasına mahkûm etmişti. Yargıtay, suçluluğu hükmen sabit olan kardeşin aslında kendi cezası için cezaevine girdiğini, bu nedenle ağabeyin TCK m.291’deki suçu, kardeşin de bu suça azmettirmeyi işlemediğini kabul ederek CMK m.309/4-d uyarınca her ikisinin de beraatine doğrudan hükmetmiştir.

3- Suçun Konusu: Hükümlü veya Tutuklu Adına Kuruma Girmek

Fail, kendisini bir hükümlünün veya bir tutuklunun yerine koymalıdır. Hükümlü, hakkındaki mahkûmiyet kararı kesinleşen kişidir; tutuklu ise hakkında CMK m.100 ve devamı maddeleri uyarınca tutuklama kararı verilen kişidir. Hakkında yalnızca yakalama kararı bulunan veya gözaltına alınan kişinin yerine nezarethaneye konulmak, maddede sayılan “ceza infaz kurumu veya tutukevi” kavramlarına girmediğinden kanunilik ilkesi gereği bu suçu oluşturmaz; ancak bu kişi daha sonra hâkim kararıyla tutuklanıp tutukevine konulursa suç gündeme gelir.

Hükümlü kavramı yalnızca bir suçtan hapis cezası almış kişilerle sınırlı değildir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2017/1121 E., 2020/519 K. sayılı ve 15.12.2020 tarihli kararı ile Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2023/506 E., 2025/195 K. sayılı ve 30.04.2025 tarihli kararında, İcra ve İflas Kanunu’nun 340’ıncı maddesi uyarınca tazyik hapsine karar verilip bu hapsi açık ceza infaz kurumunda çeken kişinin TCK m.292 bakımından “hükümlü” sayıldığı kabul edilmiştir. Bu yaklaşım TCK m.291 için de yol göstericidir. Nitekim Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2013/9285 E., 2014/5694 K. sayılı ve 08.05.2014 tarihli kararında; ağabeyi hakkında Kartal 2. İcra Ceza Mahkemesince mal beyanında bulunmama nedeniyle hükmolunan cezanın infazı amacıyla kendisini ağabeyi olarak tanıtıp 23.11.2007’de Kartal H Tipi Ceza İnfaz Kurumuna giren ve 03.12.2007’de tahliye olan sanığın eyleminin TCK m.291’deki suçu oluşturduğu belirtilmiştir. İlk derece mahkemesi eylemi suç üstlenme olarak nitelendirmiş, Yargıtay bu vasıflandırmayı bozma nedeni saymıştır.

4- Hareket: Kendini Yerine Koymak ve Kuruma Girmek

TCK m.291’in hareketi iki parçadan oluşur. Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2019/12712 E., 2019/11890 K. sayılı ve 08.10.2019 tarihli kararına göre birinci hareket failin kendisini bir hükümlü veya tutuklunun yerine koyması, ikinci hareket ise ceza infaz kurumuna veya tutukevine girmesidir; fail kendisini tutuklanan kişinin yerine koymalı ve bu kararın infazı amacıyla tutukevine konulmalıdır.

Bu iki hareketten biri eksikse suç oluşmaz:

• Kuruma girilmemişse: Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/10080 E., 2023/6148 K. sayılı ve 14.09.2023 tarihli kararında; 4 yıl 2 ay hapis cezası nedeniyle aranan kardeşinin yerine, onun kimliğiyle denetimli serbestlik kapsamında bir vakıfta 30.03.2015’ten itibaren çalışan ve yakalama sırasında kimliği ortaya çıkan kişi, hiçbir ceza infaz kurumuna veya tutukevine girmediği için TCK m.291’in unsurlarının oluşmadığı kabul edilmiş, kardeşi hakkında kurulan azmettirme mahkûmiyeti de bozulmuştur.
• Kişi başkası yerine değil, kimlik kullanımı nedeniyle kuruma gönderilmişse: Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2019/12712 E., 2019/11890 K. sayılı kararında, kardeşine ait kimlik bilgilerini kullanarak otelde kaldığı sırada kolluk görevlilerince yakalanıp ceza infaz kurumuna gönderilen sanık bakımından suçun unsurlarının oluşmadığı ve beraat kararı verilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Fail kendisini çoğu zaman sahte veya başkasına ait nüfus cüzdanıyla tanıtır. Kimlik kartına kendi fotoğrafını yapıştırmak ayrıca resmi belgede sahtecilik suçunu oluşturabilir (aşağıda F başlığına bakınız).

5- Manevi Unsur: Kast

TCK m.291’deki suç yalnızca kasten işlenebilir. Fail, kimliğini kullandığı kişinin hükümlü veya tutuklu olduğunu bilmeli ve onun yerine cezaevine girmeyi istemelidir. Yargıtay bu konuda üç tip olayı birbirinden ayırmaktadır:

1. Gerçek kimliğini açıklayan kişi: Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2013/1166 E., 2013/6840 K. sayılı ve 02.05.2013 tarihli kararında; 01.02.2006’da yakalandığında kimliğini ibraz ettiği kişi hakkında kesinleşmiş hapis cezası bulunduğunu öğrenince gerçek kimliğini açıklayan, buna rağmen cezaevine alınan ve ertesi gün Cumhuriyet savcısına beyanda bulunarak gerçeğin ortaya çıkmasını sağlayan sanığın, o kişi yerine cezaevine girme kastıyla hareket etmediği kabul edilmiş ve beraat kararı verilmesi gerektiğine hükmedilmiştir.
2. Kimliğini kullandığı kişinin cezasını bilmeyen kişi: Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/11306 E., 2023/6551 K. sayılı ve 27.09.2023 tarihli kararında; hakkında yakalama kararı bulunduğu için yol aramasında katılan adına düzenlenmiş ve üzerine kendi fotoğrafını yapıştırdığı nüfus cüzdanını kolluğa ibraz eden, katılan hakkında kesinleşmiş hapis cezası bulunması nedeniyle üç ayrı ceza infaz kurumuna sevk edilen ve 03.10.2013’te gerçek adını söyleyen sanık bakımından; katılanın kesinleşmiş cezası olduğunu önceden bilmediği ve aralarında bir anlaşma bulunmadığı gerekçesiyle TCK m.291’den verilen 1 yıl hapis cezası bozulmuştur.
3. Bilerek ve susarak yerine giren kişi: Yargıtay 21. Ceza Dairesi 2015/8363 E., 2016/4180 K. sayılı ve 10.05.2016 tarihli kararında ise; aynı köyden olduğu için tanıdığı kişinin ismiyle tutuklanıp kapalı ceza infaz kurumuna konulan, gerçek kimliğini açıklamayan ve kimliği ancak asıl kişinin yakalanmasıyla anlaşılan sanığın, o kişi yerine cezaevine girme kastıyla hareket ettiği kabul edilmiş ve tebliğnamedeki bozma görüşüne katılınmayarak mahkûmiyet onanmıştır.

Failin bunu para, aile baskısı veya yakınına yardım etme düşüncesiyle yapması sonucu değiştirmez; saik kastı ortadan kaldırmaz, ancak cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesi aşamasında dikkate alınabilir.

C- Kendi Yerine Başkasını Cezaevine Sokan Hükümlünün Sorumluluğu

TCK m.291 doğrudan yalnızca cezaevine giren kişiyi cezalandırır. Ancak kendi yerine birinin cezaevine girmesini isteyen, bunu ayarlayan veya karşılığında para veren hükümlü ya da tutuklu, TCK m.38 uyarınca suça azmettiren olarak sorumlu tutulur. TCK m.38/1’e göre başkasını suç işlemeye azmettiren kişi, işlenen suçun cezası ile cezalandırılır.

• Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2011/3319 E., 2011/6973 K. sayılı ve 25.05.2011 tarihli kararında, “başkası yerine ceza infaz kurumuna girme suçuna azmettirme” nedeniyle kurulan mahkûmiyet hükmü onanmıştır.
• Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2015/3604 E., 2015/2636 K. sayılı ve 17.09.2015 tarihli kararında da TCK m.38/1 delaletiyle TCK m.291 uyarınca kurulan mahkûmiyet onanmıştır.
• Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2015/2904 E., 2015/2289 K. sayılı ve 01.07.2015 tarihli kararında; kaldığı otelde yakalandığında kendisini, hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet nedeniyle yakalama emri bulunduğunu bildiği kişi olarak tanıtıp onun yerine ceza infaz kurumuna giren sanık ile bu kişi hakkında TCK m.291 ve 38 uyarınca kurulan mahkûmiyetler onanmıştır.

Azmettiren hükümlü bakımından ayrıca kimlik kartını teslim etmesi veya sahte kimlik düzenlenmesini istemesi nedeniyle resmi belgede sahtecilik suçuna iştirak de gündeme gelebilir. Bu suç özgü suç olmadığından yerine giren kişiye yardım eden üçüncü kişiler de, örneğin sahte kimliği hazırlayan kişi, TCK m.39 uyarınca yardım eden olarak sorumlu olabilir. Şeriklik kurallarına göre azmettirmenin cezalandırılabilmesi için yerine girme fiilinin en azından teşebbüs aşamasına varmış olması gerekir.

D- Başkası Yerine Ceza İnfaz Kurumuna Girme Suçunun Cezası

Hâl	Madde	Ceza
Hükümlü veya tutuklu yerine cezaevine veya tutukevine girmek	291/1	6 aydan 2 yıla kadar hapis
Kendi yerine birini cezaevine sokan hükümlü veya tutuklu	291/1 + 38/1	6 aydan 2 yıla kadar hapis (azmettirme)
Sahte kimlik hazırlayarak yardım eden kişi	291/1 + 39	Cezanın yarısı indirilir
Kardeş, eş, üstsoy veya altsoy yerine girmek	291/1	İndirim veya cezasızlık yok
Kimlik kartına fotoğraf yapıştırmak	TCK m.204/1	Ayrıca 2 – 5 yıl hapis
Uzlaştırma, önödeme, seri muhakeme	CMK m.253, 250; TCK m.75	Uygulanmaz
Basit yargılama	CMK m.251	Uygulanabilir, sonuç cezadan 1/4 indirim

TCK m.291’de yalnızca hapis cezası öngörülmüştür. Hükmedilen hapis cezası 1 yıl veya daha az olursa TCK m.50/1-a uyarınca kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar uygulanabilir ve hapis cezası adli para cezasına çevrilebilir. Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2020/7726 E., 2021/3449 K. sayılı ve 31.05.2021 tarihli kararında, TCK m.291/1, 62, 50 ve 52 maddeleri uyarınca adli para cezasına çevrilen mahkûmiyet hükmü onanmıştır. Adli para cezasının bir gün karşılığı TCK m.52/2 uyarınca 20 TL ile 100 TL arasında belirlenir.

Uygulamada mahkemeler çoğunlukla alt sınırdan ceza tayin etmektedir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2020/4415 E., 2023/1286 K. sayılı ve 07.03.2023 tarihli kararına konu dosyada sanığa TCK m.291 ve 62 uyarınca 5 ay hapis cezası verilip ceza ertelenmiş; Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/11306 E., 2023/6551 K. sayılı kararına konu dosyada ise sanık 1 yıl hapis cezasıyla cezalandırılmış ve suçta tekerrür hükümleri uygulanmıştır.

Ceza Hesaplaması Örnekleri

Aşağıdaki örnekler genel fikir vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut olayda mahkemenin yapacağı değerlendirme farklı sonuç doğurabilir.

1. Alt sınırdan ceza ve takdiri indirim: Temel ceza 6 ay hapis belirlenip TCK m.62 uyarınca 1/6 indirim yapılırsa sonuç ceza 5 ay hapistir. Bu ceza TCK m.50/1-a uyarınca 150 gün adli para cezasına çevrilebilir; gün karşılığı 20 TL’den 3.000 TL eder.
2. Basit yargılama: Temel ceza 6 ay hapis belirlenip TCK m.62 ile 1/6 indirim yapılırsa 5 ay olur; basit yargılama usulünde CMK m.251/3 uyarınca dörtte bir indirilirse sonuç ceza 3 ay 22 gün hapistir.
3. Azmettiren hükümlü: Kendi yerine kardeşini cezaevine sokan hükümlü için temel ceza 1 yıl hapis belirlenip TCK m.62 ile 1/6 indirim yapılırsa sonuç ceza 10 ay hapistir. Sonuç ceza 2 yılı aşmadığından erteleme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması değerlendirilebilir.
4. Sahte kimlikle yerine girme: TCK m.291’den 6 ay, TCK m.204/1’den 2 yıl hapis belirlenip her ikisinden TCK m.62 ile 1/6 indirim yapılırsa sonuç cezalar 5 ay ve 1 yıl 8 ay hapis olur; iki ceza ayrı ayrı hükmedilir ve toplamı 2 yıl 1 ay hapistir.

E- Suçun Oluşmadığı Hâller

Yargıtay kararları birlikte değerlendirildiğinde, başkasının kimliği kullanılmış olsa bile şu durumlarda TCK m.291’deki suç oluşmaz:

Olay	Sonuç	Karar
Kendi suçundan başkasının kimliğiyle yargılanıp cezaevine girmek	Kendi cezasını çeker, suç yok	Yargıtay 9. CD 2014/359 E., 2014/6183 K.; 8. CD 2021/17307 E., 2023/1352 K.
Kardeşinin kimliğiyle otelde yakalanıp kuruma gönderilmek	Yerine koyma yok, suç yok	Yargıtay 8. CD 2019/12712 E., 2019/11890 K.
Kardeşi yerine denetimli serbestlikte çalışmak	Kuruma girme yok, suç yok	Yargıtay 11. CD 2019/10080 E., 2023/6148 K.
Cezası olduğunu bilmediği kişinin kimliğini kullanmak	Özel kast yok, suç yok	Yargıtay 11. CD 2019/11306 E., 2023/6551 K.
Gerçek kimliğini açıklamasına rağmen cezaevine alınmak	Kast yok, suç yok	Yargıtay 9. CD 2013/1166 E., 2013/6840 K.

Bu hâllerde suç oluşmasa da kişi, kimlik kullanımı nedeniyle başka suçlardan sorumlu olabilir. Bu suçlar aşağıda ayrıca açıklanmıştır.

F- Başkası Yerine Cezaevine Girme ile Benzer Suçlar Arasındaki Farklar

Başkası yerine ceza infaz kurumuna girme suçu; suç üstlenme, başkasına ait kimlik bilgilerinin kullanılması, resmi belgede sahtecilik, resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan, suçluyu kayırma ve hükümlü veya tutuklunun kaçması suçlarıyla sık karıştırılır. Temel farklar şöyledir:

Suç	Fiil	Ceza	TCK 291 ile ilişkisi
Başkası yerine cezaevine girme (TCK m.291)	Hükümlü veya tutuklu yerine kuruma girmek	6 ay – 2 yıl hapis	—
Suç üstlenme (TCK m.270)	Başkasının işlediği suçu yetkililere üstlenmek	2 yıla kadar hapis	Hüküm kesinleştikten sonra infaz için girmek TCK m.291’dir
Başkasına ait kimlik kullanma (TCK m.268)	Kendi suçundan soruşturma ve kovuşturmayı engellemek için başkasının kimliğini kullanmak	İftira cezası	Kendi suçu için kimlik kullanımı; TCK m.291 oluşmaz
Resmi belgede sahtecilik (TCK m.204)	Nüfus cüzdanına fotoğraf yapıştırmak, sahte kimlik düzenlemek	2 – 5 yıl hapis	Ayrıca cezalandırılır
Resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan (TCK m.206)	Resmi belge düzenlenirken kimlik konusunda yalan söylemek	3 ay – 2 yıl hapis veya adli para	Kuruma giriş belgelerindeki yalan TCK m.291 içinde kalır
Suçluyu kayırma (TCK m.283)	Suçlunun araştırılmasından, yakalanmasından veya cezanın infazından kurtulmasına imkân sağlamak	6 ay – 5 yıl hapis	Yakınlar için cezasızlık var; TCK m.291’de yok
Hükümlü veya tutuklunun kaçması (TCK m.292)	Hükümlü veya tutuklunun kurumdan kaçması	6 ay – 1 yıl hapis	Sahte kimlikle tutuklanıp tahliyeyle çıkmak kaçma değildir

1- Suç Üstlenme (TCK 270) ile Farkı

Suç üstlenme, başkasının işlediği suçu soruşturma veya kovuşturma aşamasında yetkili makamlara karşı üstlenmektir. Başkası yerine cezaevine girme ise hüküm verildikten veya tutuklama kararı alındıktan sonra, kararın infazı aşamasında hükümlünün yerine geçmektir. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2013/9285 E., 2014/5694 K. sayılı kararında, ağabeyi hakkında verilen cezanın infazı için onun adıyla cezaevine giren sanık hakkında TCK m.270’in uygulanması suç vasfında yanılgı sayılmış ve eylemin TCK m.291 kapsamında olduğu belirtilmiştir.

2- Başkasına Ait Kimlik Kullanma (TCK 268) ile Farkı

Başkasına ait kimlik veya kimlik bilgilerinin kullanılması suçu, kişinin işlediği suç nedeniyle kendisi hakkında soruşturma ve kovuşturma yapılmasını engellemek amacıyla başkasının kimliğini kullanmasıdır ve iftira suçunun cezasıyla cezalandırılır. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2014/4313 E., 2014/10717 K. sayılı ve 30.10.2014 tarihli kararında, işlediği suç nedeniyle soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını engellemek amacıyla başkasının kimliğini kullanmanın TCK m.268’i, suç soruşturması dışında düzenlenen resmi belgelerde kimlik konusunda yalan beyanda bulunmanın ise TCK m.206’yı oluşturacağı belirtilmiştir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/11306 E., 2023/6551 K. sayılı kararında ise yalnızca yakalanmamak için başkasının kimliğini ibraz eden, ancak o kişiyi işlemediği bir suçun faili olarak göstermeyen sanık bakımından TCK m.268’in de oluşmadığı kabul edilmiştir.

3- Resmi Belgede Sahtecilik (TCK 204) ve Yalan Beyan (TCK 206) ile İlişkisi

Fail kendi fotoğrafını başkasının nüfus cüzdanına yapıştırmışsa resmi belgede sahtecilik suçundan ayrıca cezalandırılır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2021/4447 E., 2021/11444 K. sayılı ve 02.12.2021 tarihli kararında resmi belgede sahtecilik suçundan kurulan mahkûmiyet onanırken TCK m.291’den kurulan hüküm basit yargılama yönünden bozulmuştur. Sahteciliğin oluşması için belgenin aldatıcı nitelikte olması gerekir; Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2019/10080 E., 2023/6148 K. sayılı kararında bu nedenle belge aslının duruşmaya getirtilip incelenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Fail sahte belge kullanmadan, yalnızca sözlü olarak kendisini hükümlü olarak tanıtıp kuruma girmişse, kuruma kabul işlemleri sırasındaki yalan beyan ayrıca resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan suçu olarak cezalandırılmaz. Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2015/2904 E., 2015/2289 K. sayılı kararında; otelde yakalanınca kendisini hakkında yakalama emri bulunan kişi olarak tanıtıp onun yerine cezaevine giren sanığın eyleminin bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiği ve ayrıca TCK m.206’dan hüküm kurulamayacağı belirtilmiştir.

4- Suçluyu Kayırma (TCK 283) ile Farkı

Suçluyu kayırma suçu, suç işleyen kişinin araştırılmasından, yakalanmasından, hakkında kovuşturma yapılmasından veya verilen cezanın infazından kurtulmasına imkân sağlamaktır. Başkası yerine cezaevine girme de sonuçta hükümlünün cezanın infazından kurtulmasını sağlar; ancak kanun koyucu bu özel yöntemi ayrı bir suç olarak düzenlemiştir. Bu nedenle özel hüküm olan TCK m.291 uygulanır ve TCK m.283/3’teki yakınlar için öngörülen cezasızlık hâli bu suçta uygulanmaz.

5- Hükümlü veya Tutuklunun Kaçması (TCK 292) ile Farkı

Başkası yerine cezaevine giren kişinin kurumdan tahliye edilmesi veya serbest bırakılması, hükümlü veya tutuklunun kaçması suçunu oluşturmaz. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2014/4313 E., 2014/10717 K. sayılı kararında, sahte kimlikle tutuklanıp yargılandığı davada tahliye edilerek cezaevinden çıkan sanık hakkında TCK m.292’nin unsurlarının oluşmadığı belirtilmiştir. Kurumda bulunan bir hükümlünün dışarı çıkarılıp yerine başka birinin konulmasına yardım eden görevli veya üçüncü kişiler bakımından ise kaçmaya imkân sağlama suçu gündeme gelebilir.

Kuruma girerken yanında yasak eşya getiren kişi bakımından ayrıca infaz kurumuna veya tutukevine yasak eşya sokma suçu da değerlendirilir. Tek fiille birden fazla suç oluşup oluşmadığı suçların içtimaı kurallarına göre belirlenir.

G- Suçun Özel Görünüş Biçimleri

1- Teşebbüs

TCK m.291’deki suç, failin ceza infaz kurumuna veya tutukevine kabul edilmesiyle tamamlanır; içeride ne kadar kaldığı suçun oluşması bakımından önemli değildir, ancak cezanın belirlenmesinde dikkate alınabilir. Fail kendisini hükümlü olarak tanıtıp Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmuş, ancak kuruma sevk edilmeden önce gerçek kimliği ortaya çıkmışsa suça teşebbüs tartışılabilir. Fail kendi iradesiyle gerçeği açıklayarak kuruma girmekten vazgeçerse TCK m.36’daki gönüllü vazgeçme hükümleri değerlendirilir.

2- İştirak

Kendi yerine birini cezaevine sokan hükümlü azmettiren, sahte kimliği hazırlayan veya yerine girecek kişiyi bulan aracı ise yardım eden olarak sorumlu olabilir (yukarıda C başlığına bakınız).

3- Suç Tarihi

Suç, kuruma girişin gerçekleştiği tarihte tamamlanır ve zamanaşımı bu tarihten itibaren işlemeye başlar. Öğretide failin kurumda kaldığı süre boyunca suçun devam ettiğini savunan görüş de bulunmaktadır; bu görüş kabul edilirse zamanaşımı TCK m.66/6 uyarınca failin kurumdan çıktığı veya gerçek kimliğinin ortaya çıktığı tarihten başlar. Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2013/9285 E., 2014/5694 K. sayılı kararında, gerekçeli kararda suç tarihinin kuruma giriş tarihi olan 23.11.2007 yerine 11.12.2007 olarak yazılması mahallinde düzeltilebilir maddi hata kabul edilmiştir. Suç tarihi, hangi kanunun uygulanacağı ve zamanaşımının başlangıcı bakımından belirleyicidir.

H- Soruşturma ve Yargılama Usulü

1- Şikâyet, Uzlaştırma, Önödeme ve Seri Muhakeme

TCK m.291 re’sen soruşturulur; şikâyete bağlı değildir. Soruşturma çoğu zaman kurumdaki parmak izi kontrolü, kimlik doğrulaması, gerçek hükümlünün yakalanması veya yerine girenin kendi beyanıyla başlar.

Suç CMK m.253’teki uzlaştırma listesinde yer almaz. TCK m.75 hapis cezasında 6 aylık üst sınır aradığından TCK m.291’de önödeme uygulanmaz. Suç CMK m.250’deki seri muhakeme listesinde de yer almaz. Hapis cezasının üst sınırı 3 yılı aşmadığından CMK m.171/2 uyarınca kamu davasının açılmasının ertelenmesi değerlendirilebilir.

2- Görevli Mahkeme

Davaya asliye ceza mahkemesi bakar. 6545 sayılı Kanun’la sulh ceza mahkemeleri 2014’te kaldırılmadan önce bu davalara sulh ceza mahkemeleri bakmaktaydı; Yargıtay 9. Ceza Dairesi 2014/359 E., 2014/6183 K. sayılı kararına konu dosya Afyonkarahisar 1. Sulh Ceza Mahkemesinde görülmüştür. Sahte kimlik kullanılan dosyalarda TCK m.291 ile resmi belgede sahtecilik davaları genellikle birlikte görülür. Fail 18 yaşından küçükse dava çocuk mahkemesinde görülür.

Sanık başka bir suçtan cezaevinde bulunuyorsa duruşmalara katılımı sağlanmalıdır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2020/4415 E., 2023/1286 K. sayılı kararında, başka suçtan kapalı ceza infaz kurumunda hükümlü olarak bulunan ve duruşmadan vareste tutulma talebi olmayan sanığın, hükmün açıklandığı duruşmaya bizzat veya SEGBİS yoluyla katılımı sağlanmadan mahkûmiyet hükmü kurulması savunma hakkının kısıtlanması sayılmış ve hüküm bozulmuştur.

3- Dava Zamanaşımı

Dava zamanaşımı süreleri şöyledir:

Hâl	Olağan zamanaşımı	Kesintiyle en fazla
TCK 291 (yerine giren ve azmettiren)	8 yıl	12 yıl
TCK 204/1 resmi belgede sahtecilik (birlikte işlenmişse)	8 yıl	12 yıl

Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2021/8063 E., 2022/2174 K. sayılı ve 09.02.2022 tarihli kararında; sanık hakkında verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının usulüne uygun tebligat yapılmadan kesinleştirildiği, bu nedenle denetim süresinin işlemeye başlamadığı ve TCK m.66/1-e’deki 8 yıllık zamanaşımının sanığın sorgusunun yapıldığı 04.07.2008’den itibaren dolduğu gerekçesiyle davanın düşmesine karar verilmiştir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının kesinleşmesinden sonra ise CMK m.231/8 uyarınca denetim süresi boyunca zamanaşımı durur; Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2021/4447 E., 2021/11444 K. sayılı kararında zamanaşımı incelemesi bu durma süresi gözetilerek yapılmıştır.

4- Basit Yargılama, HAGB, Erteleme ve Hak Yoksunluğu

Basit yargılama usulü CMK m.251 uyarınca üst sınırı 2 yıl veya daha az hapis cezası gerektiren suçlarda uygulanabildiğinden TCK m.291 bakımından mümkündür. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2021/4447 E., 2021/11444 K. sayılı kararında, Anayasa Mahkemesinin 14.01.2021 tarihli ve 2020/81 E., 2021/4 K. sayılı iptal kararı karşısında hükme bağlanmış dosyalarda da basit yargılama usulünün değerlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle TCK m.291’den kurulan hüküm bozulmuştur.

TCK m.291’in üst sınırı 2 yıl olduğundan, sonuç ceza her durumda hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve cezanın ertelenmesi sınırları içinde kalır. Bu kurumların uygulanması için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması ve mahkemenin yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varması gibi diğer şartların da bulunması gerekir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2020/4415 E., 2023/1286 K. sayılı kararına konu dosyada 5 aylık hapis cezası TCK m.51 uyarınca ertelenmiştir.

Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyet, TCK m.53/1’deki belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma sonucunu doğurur. Yargıtay 21. Ceza Dairesi 2015/8363 E., 2016/4180 K. sayılı kararında, TCK m.53’ün Anayasa Mahkemesinin 2014/140 E., 2015/85 K. sayılı iptal kararı gözetilerek uygulanması için hüküm düzeltilerek onanmıştır. Hapis cezası adli para cezasına çevrilmişse hak yoksunluğuna hükmedilmez.

Başkası Yerine Ceza İnfaz Kurumuna Girme Suçlamasında Savunma Noktaları

Bu suçlamayla karşılaşan kişi yönünden savunmada şu hususlar öncelikle incelenmelidir:

1. Kimin cezası: Sanık cezaevine başkasının cezası için mi girmiştir, yoksa kendi işlediği suç nedeniyle başkasının kimliğiyle yargılanıp kendi cezasını mı çekmektedir? İkinci durumda TCK m.291 oluşmaz.
2. Hükümlü veya tutuklu sıfatı: Kimliği kullanılan kişi hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet veya tutuklama kararı var mıdır? Yalnızca yakalama kararı veya gözaltı varsa ve sanık nezarethaneden öteye geçmemişse suç oluşmaz.
3. Kuruma girme: Sanık fiilen ceza infaz kurumuna veya tutukevine kabul edilmiş midir? Denetimli serbestlik, kamu yararına çalışma veya imza yükümlülüğü yerine getirmek kuruma girme değildir.
4. Bilgi ve kast: Sanık, kimliğini kullandığı kişinin hapis cezası veya tutuklama kararı bulunduğunu biliyor muydu? Aralarında bir anlaşma var mıdır?
5. Gerçek kimliğin açıklanması: Sanık yakalandığında veya kuruma girerken gerçek kimliğini söylemiş midir? Bu beyan tutanaklara geçmiş midir?
6. Azmettirme iddiası: Yerine girildiği iddia edilen hükümlünün bu konuda talebi, ödeme veya yönlendirmesi delillerle ispatlanmış mıdır? Yerine giren kişinin eylemi suç oluşturmuyorsa azmettirme de oluşmaz.
7. Suç vasfı: Eylem yanlışlıkla suç üstlenme, suçluyu kayırma veya hükümlü veya tutuklunun kaçması olarak mı nitelendirilmiştir?
8. Sahtecilik: Kimlik kartı üzerinde gerçekten tahrifat var mıdır? Belge aslı duruşmada incelenmiş ve aldatıcılık niteliği tespit edilmiş midir?
9. Yalan beyan: Kuruma kabul belgelerindeki kimlik yalanı nedeniyle ayrıca TCK m.206’dan hüküm kurulmuş mudur?
10. Usul: Sanık başka suçtan cezaevindeyse duruşmalara bizzat veya SEGBİS ile katılımı sağlanmış mıdır?
11. Yaptırım: Basit yargılama, adli para cezasına çevirme, erteleme, HAGB ve kamu davasının açılmasının ertelenmesi değerlendirilmiş midir?
12. Zamanaşımı: Kuruma giriş tarihinden itibaren 8 yıllık, kesintiyle 12 yıllık süre dolmuş mudur? HAGB kararı usulüne uygun kesinleşmiş midir?

Sonuç

Başkası yerine ceza infaz kurumuna veya tutukevine girme suçu, kendisini bir hükümlünün veya tutuklunun yerine koyarak onun adına cezaevine veya tutukevine giren kişiyi cezalandırır ve cezası TCK m.291/1 uyarınca 6 aydan 2 yıla kadar hapistir. Kardeş veya yakın akraba yerine girmek cezayı kaldırmaz veya indirmez; kendi yerine birini cezaevine sokan hükümlü de Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2011/3319 E., 2011/6973 K. sayılı ve Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2015/3604 E., 2015/2636 K. sayılı kararlarında olduğu gibi azmettiren olarak cezalandırılır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2019/12712 E., 2019/11890 K. sayılı kararına göre suç, kendini başkasının yerine koyma ve kararın infazı amacıyla kuruma girme hareketlerinin birlikte gerçekleşmesini gerektirir. Kendi suçundan başkasının kimliğiyle yargılanıp cezaevine giren kişi, kuruma girmeyen kişi, kimliğini kullandığı kişinin cezasını bilmeyen kişi ve gerçek kimliğini açıklayan kişi bakımından suç oluşmaz. Sahte kimlik kullanılmışsa resmi belgede sahtecilik ayrıca gündeme gelir. Suç şikâyete bağlı değildir, uzlaştırma ve önödeme kapsamında değildir; basit yargılama, adli para cezasına çevirme, erteleme ve HAGB uygulanabilir ve dava zamanaşımı 8 yıldır.

Sık Sorulan Sorular

İstanbul’un Bahçelievler ilçesinde, Bakırköy Adliyesi’ne yakın konumda yer alan Avukat Sinan Karabacak dava takibi ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir. Başkası yerine cezaevine girme, kimlik kullanımı veya sahte kimlik nedeniyle bir soruşturma ya da kovuşturmayla karşılaştıysanız, süreç hakkında bilgi almak için kimlik ve infaz kaynaklı ceza dosyalarında avukat desteği sayfasını inceleyebilirsiniz.

Av. Sinan Karabacak Cep Tel: +90 535 671 88 95

Yasal Uyarı: Bu makale Av. Sinan Karabacak tarafından, yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır. Her dava kendine özgü koşullar içermektedir. Hukuki danışmanlık için lütfen iletişime geçiniz.